زنگ خطر به صدا درآمد؛ بحران سبدهای نان جهان | دومین بحران جهانی غلات در راه است؟ | چه بر سر قیمت گندم میآید؟
به گزارش اقتصادنیوز، نزدیک به یک سوم صادرات جهانی گندم از مبدا بنادر روسیه و اوکراین در دریای سیاه و دریای آزوف حمل میشود. در سال ۲۰۲۲، هنگامی که نیروهای مهاجم روسیه به زیرساختهای اوکراین حمله کردند، قیمت گندم و سایر غلات در سراسر جهان افزایش یافت. برای کاستن از شدت بحران، توافقی با میانجیگری ترکی، یک کریدور حمل و نقل محافظت شده اوکراین ایجاد شد.
دومین بحران جهانی غلات در راه است؟
به نوشته اکونومیست، در هفتههای اخیر، درگیریهای جدید دوباره صادرات این محصولات را مختل کرده است. اکنون تحلیلگران میپرسند که آیا دومین بحران جهانی غلات در راه است.
اقتصادنیوز:تداوم افزایش شدید هوا در اروپا ممکن است موجب دگردیسی عمده در اقتصادو تجارت این قاره شود.
طی حملات گذشته، موشکهای روسی زیرساختهای اودسا و سایر بنادر اوکراین را هدف گرفت. اما، از ماه ژوئیه، کشتیهای تجاری که به آن سمت حرکت میکنند، هم هدف گرفته میشوند. اکنون تعداد کمی از خدمه حاضر به پذیرش ریسک هستند.
افزایش حملات روسیه تا حدودی پاسخی به حملاتی است که اوکراین علیه اهداف روسی انجام داده است. پهپادهای اوکراینی کم و بیش دریای آزوف را به روی کشتیهای روسی بستهاند. در ماه جاری، اوکراین به ترمینالهای غلات در بندر نووروسیسک روسیه در دریای سیاه - بزرگترین بندر صادرکننده گندم در جهان که بیش از 30 درصد صادرات گندم روسیه از طریق آن انجام میشود - آسیب جدی وارد کرد.
«بدترین وضعیت» برای مسیر اصلی مواد غذایی جهانی و تنگنای مسیرهای جایگزین
تأثیر این امر پیش از این آشکار شده است. در آگوست سال گذشته، روسیه و اوکراین 6.3 میلیون تن گندم صادر کردند. این مقدار بخش بزرگی از 16 میلیون تنی بود که در آن ماه از مرزهای سراسر جهان عبور کرد. ایشان بهانو، عضو موسسه داده پردازی کپلر، تخمین میزند که در آگوست امسال، مجموع صادرا آنها ممکن است تنها به حدود 2.5 میلیون تن برسد و در صورت ادامه خصومتها، میتواند بیشتر کاهش یابد.
به گفته کارلوس مرا، تحلیلگر رابوبانک، اختلال در صادرات کشاورزی از دریای سیاه «بدترین وضعیت» از زمانی است که این منطقه به مسیر اصلی مواد غذایی جهانی تبدیل شده است.
هر دو کشور در حال بررسی راههای جایگزین برای رساندن کالاهایشان به بازار هستند. و در انجام این کار با مشکلات بزرگی روبرو هستند. در طول بحران سال ۲۰۲۲، اوکراین شروع به استفاده از جاده و راهآهن برای رساندن غلات خود به رودخانه دانوب کرد - که از طریق آن میتوانست به بنادر دریای سیاه که از حمله در امان هستند، مانند کنستانتا در رومانی، منتقل شود. اما ظرفیت این مسیر محدود است؛ به خصوص امسال به دلیل پایین بودن سطح آب.
علاوه بر این، کشاورزان در سایر نقاط اروپای شرقی شکایت دارند که این راه حل، تقاضای بیشتری برای حمل و نقل دریایی و باربری ایجاد میکند. به گفته جوزف گلوبر از موسسه بینالمللی تحقیقات سیاست غذایی، این امر هزینههای حمل و نقل آنها را افزایش میدهد، حتی اگر تقاضا برای محصولات آنها کاهش یابد. در مورد روسیه، وزارت کشاورزی این کشور میگوید که در تلاش است تا غلات بیشتری را به بنادر دریای بالتیک و خزر ارسال کند. اما این مسیرها احتمالاً تنها میتوانند بخشی از این حجم معوقه را پوشش دهند.
چه بر سر قیمتها میآید؟
اینکه این مسائل چه تاثیری بر قیمتهای بینالمللی خواهد داشت، به شدت مورد بحث است. قیمت گندم هفتههاست که در حال افزایش یافتن است و به بالاترین حد خود در دو سال گذشته رسیده است (حدود ۲۵ درصد بالاتر از ابتدای سال). با این حال، این قیمتها هنوز در حدود نیمی از نرخها در اوج بحران در سال ۲۰۲۲ است.
تاکنون عوامل متعددی به پایین نگه داشتن قیمتها کمک کردهاند. یکی از این عوامل، زمان وقوع اختلال است: بانو میگوید کشورهای واردکننده در نیمکره شمالی به تازگی برداشت محصولات خود را به پایان رساندهاند و بنابراین میتوانند برخی از واردات را به تعویق بیندازند. و سال ۲۰۲۵ سال پرباری برای تولید جهانی گندم بود، بنابراین بسیاری از کشورها هنوز ذخایر قابل توجهی برای برداشت دارند.
در حال حاضر بازارها شرط میبندند که اختلال در صادرات روسیه و اوکراین کوتاه مدت خواهد بود. به گفته مرا، آیا آنها درست میگویند یا خیر، به مجموعهای از متغیرهایی بستگی دارد که پیشبینی آنها دشوار است: تحولات جنگ، سطح آب در دانوب، مدت زمان تعمیر تأسیسات بندری آسیبدیده و ترجیحات بیمهگران. او خاطرنشان میکند که پیشبینیهای کارشناسان در مورد میزان غلاتی که اوکراین در طول فصل کامل قادر به صادرات آن خواهد بود، در حال حاضر بسیار متفاوت است.
در حالی که برداشت جهانی گندم در سال گذشته فراوان بود، به نظر میرسد امسال سالی ناامیدکننده باشد. گلوبر خاطرنشان میکند که صادرات گندم از آمریکا، کانادا و اتحادیه اروپا احتمالاً امسال کاهش خواهد یافت، بخشی به دلیل خشکسالی و بخشی به این دلیل که کشاورزان شرط میبندند که سایر محصولات سودآورتر خواهند بود. او میگوید که برداشت گندم استرالیا به دلیل الگوی آب و هوایی ال نینو و افزایش هزینههای کود (ناشی از رکود در تنگه هرمز) میتواند بیش از 20 درصد کاهش یابد. جهان هنوز از بحران غلات چهار سال پیش فاصله زیادی دارد. اما اگر اختلالات در دریای سیاه ادامه یابد، قیمتها همچنان رو به افزایش خواهند بود.
بحران سبدهای نان جهان و سه عامل کلیدی
در همین رابطه نیویورک تایمز هم نوشته، گندم در قلب رژیم غذایی مدرن قرار دارد. اما امسال، سبدهای نان جهان با مشکل مواجه هستند.
گرما و خشکسالی برداشت محصول را در برخی از بزرگترین کشورهای تولیدکننده گندم کاهش داده است. همین گندم کمی که برداشت میشود، اکنون به دلیل جنگ، مسائل اقلیمی و حمل و نقل آن گرانتر شده است.
این مشکلات همزمان، خطرات ذاتی سیستم غذایی جهانی امروز را آشکار میکند. بیشتر کالری جهان را تنها چند محصول، مانند گندم، تأمین میکنند. چند دولت بر صادرات گندم تسلط دارند، از جمله روسیه، کانادا، ایالات متحده، اوکراین و اتحادیه اروپا. مشتریان آنها عمدتاً کشورهای کمدرآمد هستند که دیگر بخش زیادی از غذای مردمشان در خود کشورکشت نمیشود.
به گفته ایوان فریزر، استاد دانشگاه گوئلف انتاریو که در مورد سیستم غذایی جهانی مطالعه میکند: «سیستمی که در حال حاضر داریم به سه چیز بستگی دارد: تجارت بیوقفه، انرژی ارزان، آب و هوای پایدار. امروز، به نظر میرسد هیچ یک از این فرضیات برآورده نشده است.»
جنگ، آب و هوا و گندم
روسیه و اوکراین روی هم رفته تقریباً یک سوم گندمی را که جهان خریداری میکند، تولید میکنند. هنگامی که روسیه در سال ۲۰۲۲ با آغاز جنگ علیه اوکراین تجارت غلات از طریق دریای سیاه آن را مسدود کرد، افزایش شدید قیمت جهانی مواد غذایی، دهها میلیون نفر را در معرض خطر فزاینده ناامنی غذایی حاد قرار داد.
سرانجام جریان غلات دوباره آغاز شد و قیمتها از اوج خود کاهش یافت. اما امسال، درست همزمان با شروع برداشت محصول، محمولههای غلات روسیه و اوکراین بار دیگر تقریباً متوقف شدهاند.
در هفتههای اخیر، روسیه و اوکراین حملات خود را به پایانهها و کشتیهای صادرات غلات یکدیگر در دریای سیاه افزایش دادهاند. در شهر بندری حیاتی نووروسیسک روسیه در دریای سیاه، پایانههای غلات پس از حمله پهپادی در این ماه، عملیات خود را به حالت تعلیق درآوردند.
در سالهای دیگر، جهان میتوانست برای جبران بخشی از کمبود، به تولیدکنندگان گندم اروپایی تکیه کند. اما امسال وضعیت متفاوت است. طبق پیشبینیهای دولت، فرانسه که بزرگترین تولیدکننده گندم در اتحادیه اروپا است، به دلیل گرمای بیسابقه تابستان امسال، انتظار کاهش بازده میرود. گروه اصلی کشاورزان آلمان اخیرا اعلام کرده که بازده چندین محصول از جمله گندم کاهش یافته است.
در ماه ژوئیه، گروه تجاری اروپایی کالاهای کشاورزی کوکرال تخمین زد که امسال، تولید غلات در این قاره و بریتانیا به ۲۸۶.۶ میلیون تن کاهش خواهد یافت، در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۵، ۳۱۰ میلیون تن خواهد بود.
استرالیا، که یکی از صادرکنندگان عمده گندم هست، به دلیل هزینههای بالای کود، که ناشی از بسته شدن تنگه هرمز است، زمینهای کمتری را زیر کشت گندم برده است. ایالات متحده در آستانه بدترین برداشت گندم خود از سال ۱۹۷۰ است، که عمدتاً به دلیل خشکسالی وحشتناک در دشتهای بزرگ است.
زنگ خطر
از نظر سیاسی، کمتر چیزی به اندازه قیمت نان تأثیرگذار است. طبق اعلام سازمان غذا و کشاورزی، قیمت گندم در ماه ژوئیه به بالاترین حد خود در سه سال گذشته رسیده بود. افزایش قیمتها فشار زیادی را بر دولتهایی وارد خواهد کرد که مجبور به خرید گندم با نرخ بالا و سپس تخصیص یارانه برای حفظ قیمت نان در محدوده قابل قبول هستند.
مصر که بیشتر گندم خود را از خارج از کشور، از جمله روسیه و اوکراین، خریداری میکند، سعی کرده تولید گندم را در داخل کشور افزایش و بدین منظور دولت قیمتهای بالاتری را برای گندم به کشاورزان پیشنهاد میدهد. با این حال، مصر هنوز از رسیدن به خودکفایی فاصله زیادی دارد، چرا که آب کافی برای تولید آنچه کشور بدان نیاز دارد، وجود ندارد.
تعرفههای ترامپ هم دردسرساز است. برای جلوگیری از افزایش بیشتر نرخها، برخی از اقتصادهای نوظهور واردکننده گندم، مانند بنگلادش، موافقت کردند که مقادیر قابل توجهی گندم ایالات متحده را خریداری کنند. این بدان معناست که آنها موظفند هر قیمتی را که گندم ایالات متحده پیشنهاد میدهد، بپردازند، حتی اگر به طور قابل توجهی بالاتر از قیمتی باشد که سایر کشورها پیشنهاد میدهند. تحلیلگران در بنگلادش این توافق را ناعادلانه خواندهاند.
تنها نکته مثبت امسال این است که جهان در سال 2025 محصول گندم فراوانی داشت. هنوز غلات اضافی در سیلوهای کشاورزان، بازرگانان و ذخایر دولتی ذخیره شده است. اما کارشناسان میگویند این سال باید به عنوان یک زنگ خطر باشد. جهان به شدت به تعداد انگشتشماری از سبدهای نان وابسته است. وقتی مشکلی پیش میآید، گزینههای جایگزین کمی دیگر وجود دارد.
به گفته فریزر: «سادهلوحانه است که فکر کنیم میتوانیم به یک سیستم غذایی که برای دوران متفاوتی ساخته شده، تکیه کنیم. و بنابراین باید در مورد نحوه تغذیه خود از نو تجدیدنظر کنیم.»
