پاکستان میانجی محبوب آمریکاست؟ | تلاش واشنگتن برای کاهش نفوذ چین بر اسلامآباد | پاکستان خریدنی نیست اما...
بهگزارش اقتصادنیوز، از زمان استقلال پاکستان در سال ۱۹۴۷، واشنگتن همواره تلاش کرده تا از یک سو با ارائه کمکهای مالی اسلامآباد را به خود نزدیک کند و از سوی دیگر، با اعمال تحریمها این کشور را تحت فشار قرار دهد.
آمریکا در مقاطعی، پاکستان را متحدی مهم که عضو ناتو نیست معرفی کرده و در مقاطعی دیگر، این کشور را تهدید به بازگردانی به عصر حجر کرده است.
همه این سیاستهای متناقض گاهی تنها در طول یک دهه اتخاذ شدهاند.
اقتصادنیوز: توافقی که در ماه ژوئن میان تهران و واشنگتن شکل گرفت، قرار بود توقف درگیریها، بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مذاکرات گستردهتر را تضمین کند، اما استفاده از عباراتی کلی و غیرشفاف باعث شد دو طرف برداشتهای متفاوتی از تعهدات خود داشته باشند.
اشتباه دولتهای گذشته
پاتریک ام. کرونین و پینشان لای در اندیشکده هادسون نوشتند: دولتهای مختلف آمریکا بارها با این تصور که میتوانند پاکستان را به یک متحد قابلاعتماد تبدیل کنند، روی کار آمدهاند.
با اینحال، بسیاری در پایان کار خود به این نتیجه رسیدند که اسلامآباد به آنها خیانت کرده است؛ بهویژه در شرایطی که نفوذ چین بر این کشور به عنوان تنها قدرت هستهای مسلمان جهان، روزبهروز در حال افزایش است.
اشتباه همیشگی واشنگتن این بود که همواره تصور میکرد که میتواند پاکستان را بخرد؛ درحالی که پاکستان کشوری نیست که خریدنی باشد، بلکه کشوری است که میتوان آن را اجاره کرد.
اسلامآباد کدام طرف را انتخاب میکند؟
نویسندگان مدعی شدند: خبر خوب برای آمریکا این است که واشنگتن در رقابت با چین بر سر پاکستان، از یک مزیت ساختاری برخوردار است؛ این که آمریکا به انتخاب خود با پاکستان همکاری میکند، اما چین از سر اجبار به این همکاری نیاز دارد.
جنگ ایران و آمریکا نمونهای از این واقعیت را نشان داد. اسلامآباد که هم نزد تهران و هم نزد واشنگتن از اعتماد نسبی برخوردار بود، در میانجیگری برای برقراری آتشبسی که به بازگشایی موقت تنگه هرمز انجامید، نقش مهمی را ایفا کرد.
این درحالی بود که متحدان سنتی آمریکا مانند فرانسه، آلمان و بریتانیا قادر به ایفای چنین نقشی نبودند، اما کشوری که سیاست «موازنهگری» را دنبال میکند، توان انجام چنین مأموریتی را داشت.
از نگاه پاکستان، حفظ توازن میان واشنگتن و پکن یا میان ریاض و تهران، نشانه سردرگمی نیست؛ بلکه اساس سیاست خارجی این کشور را تشکیل میدهد. بنابراین، آمریکا به جای آنکه این رفتار را نشانه غیرقابلاعتماد بودن پاکستان بداند، باید آن را یک واقعیت راهبردی تلقی کند که میتوان از آن بهره برد.
سود پاکستان از رقابت قدرتهای بزرگ
نمونهای از این سیاست را میتوان در قرارداد تسلیحاتی میان پاکستان و جمهوری آذربایجان مشاهده کرد. در ژوئن ۲۰۲۵، اسلامآباد و باکو توافقی تا سقف ۴.۶ میلیارد دلار امضا کردند که بر اساس آن پاکستان ۴۰ فروند جنگنده JF-17 به جمهوری آذربایجان صادر میکند.
این جنگنده بر پایه بدنهای چینی و موتوری روسی ساخته میشود و توسط پاکستان به کشوری فروخته میشود که واشنگتن نیز در پی گسترش روابط با آن است.
این معامله نشان میدهد که پاکستان چگونه روابط خود با چین را در بازاری نزدیک به غرب به یک فرصت اقتصادی تبدیل کرده و همزمان ارزش راهبردی خود را برای هر دو قدرت، یعنی آمریکا و چین، افزایش میدهد.
درخواست صندوق ارزی پس از میانجیگری جنگ ایران
نمونه دیگر پس از جنگ ایران رخ داد. گزارشها حاکی از آن است که اسلامآباد پس از ایفای نقش در میانجیگری این بحران، از واشنگتن درخواست ایجاد یک صندوق تثبیت ارزی ۱۰ میلیارد دلاری برای تقویت ذخایر ارزی خود کرده است.
به این ترتیب، پاکستان بار دیگر توانست اهمیت ژئوپلیتیکی خود را به حمایت اقتصادی تبدیل کند، بیآنکه روابطش با چین را قربانی کند.
نیاز پکن به موقعیت جغرافیایی پاکستان
واشنگتن ابزارهای مهمی را برای اثرگذاری بر پاکستان در اختیار دارد، اما چین برخلاف آمریکا نمیتواند بهسادگی از پاکستان فاصله بگیرد. دلیل اصلی این مسئله، موقعیت جغرافیایی پاکستان است.
چین در دوران شی جینپینگ تلاش کرده تا وابستگی خود را به مسیرهای دریایی آسیبپذیر مانند تنگه هرمز و تنگه مالاکا کاهش دهد. طرح «کمربند و جاده» نیز در همین راستا طراحی شد. بر اساس این طرح، قرار است تا از طریق خطوط لوله، راهآهن و کریدورهای زمینی، مسیرهایی ایجاد شود که در برابر قدرت دریایی آمریکا آسیبپذیری کمتری داشته باشند.
نویسنده مدعی شد: البته چین شرکای زیادی دارد، اما پاکستانهای بسیار کمی دارد.
موقعیت جغرافیایی پاکستان، غرب چین را به دریای عرب متصل میکند و حلقه اتصال راهبرد زمینی و دریایی پکن به شمار میرود. همچنین، پاکستان بزرگترین بازار صادرات تجهیزات دفاعی چین است و باعث میشود هند ناچار باشد توان نظامی خود را در چند جبهه تقسیم کند. به همین دلیل، جایگزین کردن پاکستان برای چین بسیار دشوار است.
در مقابل، نیاز آمریکا به پاکستان محدودتر و مقطعی است؛ مثلا برای ایفای میانجیگری با ایران، حمایت از طرحهای صلح یا حتی جلب حمایت برای نامزدی جایزه صلح نوبل. از این رو، واشنگتن میتواند با رویکردی عملگرایانهتر به روابط خود با اسلامآباد نگاه کند.
سیاست موازنهگرایانه پاکستان بهنفع آمریکا است
واشنگتن تاکنون ارزش راهبردی سیاست موازنهگرایانه پاکستان را دستکم گرفته است، در حالی که این سیاست یکی از کمهزینهترین داراییهای راهبردی برای آمریکا محسوب میشود. چند ابزار برای نزدیکتر شدن این کشور به منافع آمریکا وجود دارد.
نخست، استفاده از نفوذ واشنگتن در نهادهای مالی بینالمللی مانند صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی است. پاکستان همچنان برای تأمین مالی خود به این نهادها وابسته است و چین، که بیشتر وامهای دوجانبه با بهره بالاتر ارائه میکند و تمایل چندانی به تأمین مالی مستقیم دولت پاکستان ندارد، نمیتواند جایگزین این نقش آمریکا شود.
دوم، گسترش همکاریهای نظامی از طریق آموزش افسران، تبادل نیرو، رزمایشهای مشترک و همکاریهای ضدتروریسم است؛ اقداماتی که میتوانند نفوذ رو به رشد چین بر ساختار دفاعی پاکستان را محدود کنند.
سوم، استفاده از ابزار تجارت است. آمریکا بزرگترین بازار صادراتی پاکستان محسوب میشود و اعطای امتیازهای تجاری و دسترسی بیشتر به بازار آمریکا، رفتار مطلوب را بسیار مؤثرتر از کمکهای مالی تشویق میکند.
چهارم، توجه به جایگاه و اعتبار بینالمللی پاکستان است. رهبران پاکستان به اعتبار بینالمللی اهمیت زیادی میدهند، زیرا این موضوع به مشروعیت داخلی آنها کمک میکند. دعوت از مقامات پاکستانی به کاخ سفید، پنتاگون یا برگزاری گفتوگوهای راهبردی در وزارت خارجه آمریکا هزینه اندکی برای واشنگتن دارد، اما میتواند دستاوردهای دیپلماتیک قابلتوجهی داشته باشد.
هدف انحصاری نشدن به نفع چین است
با اینوجود، هرگونه درخواستی از پاکستان مبنی بر کنار گذاشتن کریدور اقتصادی چین و پاکستان، از اساس غیرواقعبینانه است.
کشوری که سیاست موازنهگری را دنبال میکند، هرگز حاضر نخواهد شد میان دو قدرت یکی را انتخاب کند.
بنابراین، معیار موفقیت سیاست آمریکا نباید کاهش روابط پاکستان با چین باشد، بلکه باید جلوگیری از انحصاری شدن این روابط به سود پکن باشد.
اگر آمریکا بتواند با اعطای اعتبار سیاسی، انعطاف در تعیین شروط همکاری و توسعه همکاریهای اقتصادی و نظامی عمل کند، میتواند سیاست موازنهگرایانه پاکستان را به فرصتی برای منافع خود تبدیل کند.
هند متضرر بازی است؟
برخی منتقدان معتقدند که گسترش روابط آمریکا و پاکستان میتواند موجب نگرانی هند شود، اما گزینه جایگزین، یعنی قرار گرفتن کامل پاکستان در مدار چین، برای دهلینو بهمراتب زیانبارتر خواهد بود.
اگر رهبران پاکستان احساس کنند که روابط خارجی متنوعتری دارند، فرصتهای اقتصادی بیشتری از طریق تجارت و سرمایهگذاری در اختیارشان قرار گرفته و از اعتبار بینالمللی بیشتری برخوردارند، احتمالا کمتر نیاز خواهند داشت تا هویت راهبردی کشور خود را بر پایه تقابل دائمی با هند تعریف کنند.
در چنین شرایطی، حمایت از تروریسم نیز برای پاکستان پرهزینهتر خواهد شد؛ نه به دلیل تهدیدهای آمریکا، بلکه به این علت که چنین اقدامی فرصتهایی را که خود پاکستان برای آنها ارزش قائل است، از بین خواهد برد.
هدف اصلی واشنگتن این است که اسلامآباد آنقدر منافع برای از دست دادن داشته باشد، که دیگر حمایت از تروریسم برایش صرفه نداشته باشد.
پاکستان خریدنی نیست اما...
نویسنده در پایان مدعی شد: تعامل با پاکستان هرگز یک اشتباه نبوده است. همکاری اخیر این کشور در پرونده ایران نیز نشان داد که این تعامل میتواند نتایج مثبتی را برای آمریکا به همراه داشته باشد. اشتباه اصلی واشنگتن این بود که تصور میکرد میتواند پاکستان را بخرد؛ در حالی که اجاره کردن پاکستان، هم ارزانتر است و هم تنها گزینه واقعبینانهای است که روی میز قرار دارد.
