چرا سرمایه‌داری نه؟ | چرا مقایسه «بهشت ایده‌آل» با «زمین واقعی» از اساس اشتباه است؟
به گزارش اقتصادنیوز، جیسون برنان، فیلسوف اخلاق و استاد دانشگاه جورج‌تاون است که اغلب آثارش در حوزه‌های فلسفه سیاسی، اقتصاد سیاسی و اخلاق کاربردی هستند. او با نگارش کتاب‌های پرفروشی مانند «علیه دموکراسی» و «چرا سرمایه‌داری نه؟» بارها پیش‌فرض‌های پذیرفته‌شده‌ی جوامع امروز را به چالش کشیده و نشان داده که چگونه بسیاری از باورهای عمومی درباره نهادهای سیاسی و اقتصادی می‌توانند برپایه‌ی مغالطه‌های پنهان بنا شده باشند.
برنان در آثار خود تلاش می‌کند تا با ترکیبی از تحلیل فلسفی، استدلال‌های منطقی و شواهد تجربی، نظریه‌های متداول را بازخوانی کند و دیدگاهی نو ارائه دهد که خواننده را وادار می‌سازد تا از زاویه‌ای متفاوت به باورهای خود نگاه کند. کتاب «چرا سرمایه‌داری نه؟» یکی از شاخص‌ترین کتاب‌های اوست که به نزاع فکری میان سوسیالیسم و سرمایه‌داری می‌پردازد و تلاش می‌کند تا برتری اخلاقی و عملی بازار آزاد را به اثبات برساند.
جیسون برنان
داوری اخلاقی درباره سرمایه‌داری
بسیاری از مدافعان سرمایه‌داری همواره موضعی دفاعی داشته و پذیرفته‌اند که نظام بازار آزاد بر اساس خودخواهی، رقابت و منفعت‌طلبی فردی بنا شده است و اگرچه کارایی بالایی دارد، اما از نظر اخلاقی کم‌بهره یا حتی مردود است. در نقطه‌ی مقابل، مدافعان سوسیالیسم همواره ادعا کرده‌اند که آرمان‌هایشان مبتنی بر نوع‌دوستی، عدالت، همبستگی و خیر جمعی و اخلاقیات برتر است.
جیسون برنان در کتاب «چرا سرمایه‌داری نه؟» این دوگانه‌ی رایج را هدف انتقاد قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که این مناقشه از اساس بر پایه‌ی مقایسه‌ای نادرست شکل گرفته است؛ مقایسه «سرمایه‌داری واقعیِ پر از نقص و خطا» با «سوسیالیسم ایده‌آلِ برآمده از انسان‌های کامل و قدیس‌وار». برنان برای آشکار کردن این خطای روش‌شناختی، خواننده را دعوت می‌کند تا روش ارزیابی نظریه‌ها را اصلاح کند و بپرسد اگر فرض را بر این بگذاریم که تمام انسان‌ها از نظر اخلاقی کامل، نیکوکار و متعهد به منافع دیگران هستند، باز هم کدام نظام اقتصادی می‌تواند عدالت، آزادی و رفاه انسانی را به شکل بهتری تأمین کند؟ او با بهره‌گیری از چارچوب نظری جرارد آلن کوهن (G. A. Cohen) نویسنده کتاب «چرا سوسیالیسم نه؟» که سوسیالیسم را به عنوان مدلی از جامعه‌ی اخلاقی برتر ستوده بود، استدلال می‌کند که کوهن و همفکرانش دچار خطای مقایسه‌ی نامتوازن شده‌اند، چرا که اگر سوسیالیسم در دنیای قدیسان عملکرد خوبی دارد، سرمایه‌داری در همان دنیای قدیسان عملکردی به مراتب درخشان‌تر، آزادانه‌تر و عادلانه‌تر خواهد داشت و به همین دلیل است که او معتقد است سرمایه‌داری حتی در سطح آرمانی نیز بر سوسیالیسم ارجحیت دارد.
آزادی اقتصادی و اصول اخلاقی
یکی از جذاب‌ترین شیوه‌های استدلالی برنان در این کتاب، استفاده از تمثیل‌ها برای ملموس کردن ایده‌های انتزاعی فلسفی است. او برای به چالش کشیدن شهودهای اخلاقی خواننده، جوامع فرضی را مثال می‌زند که در آن‌ها شهروندان از نظر اخلاقی فداکار، نوع‌دوست و فاقد انگیزه‌های خودخواهانه هستند. او نشان می‌دهد که در چنین دنیایی، بازار آزاد و مالکیت خصوصی ابزاری برای استثمار نیستند، بلکه مکانیزمی کارآمد و ظریف برای هماهنگ کردن اراده‌های آزاد افراد فراهم می‌کنند تا هر کس بتواند در عین پیگیری طرح‌های شخصی خود از زندگی خوب، به دیگران نیز یاری برساند.
برنان با بررسی دقیق انگیزه‌ها و پیامدها استدلال می‌کند که حتی اگر شهروندان بخواهند نهایت سخاوت و خیرخواهی را به کار ببندند، مدیریت متمرکز و اقتصاد دستوری سوسیالیستی با مشکلات لاعلاج اطلاعاتی و انگیزشی روبه‌روست؛ مشکلاتی که باعث می‌شود منابع جامعه به هدر روند، آزادی‌های فردی سرکوب شوند و افراد ناچار باشند برای توزیع کالاها به نظارت‌های دولتی سنگین تن بدهند که خود زمینه‌ساز استبداد و ناکارآمدی است. برنان بر این نکته تأکید می‌کند که حتی در غیاب انگیزه سود شخصی، بازارها و مبادلات داوطلبانه همچنان برتری ساختاری دارند زیرا به افراد اجازه می‌دهند بدون نیاز به اجبار مرکزی یا برنامه‌ریزی سراسری، خواسته‌ها و نیازهای یکدیگر را به شکل پویا و غیرمتمرکز برآورده سازند و این ویژگی نشان‌دهنده‌ی هم‌افزایی عمیق میان آزادی اقتصادی و اصول اخلاقی است.
سرمایه‌داری به مثابه نظام همکاری داوطلبانه
کتاب برنان صرفاً یک نرمش فکری در فلسفه نیست، بلکه تلاشی برای کشف ماهیت نهادهای انسانی و میزان سازگاری آن‌ها با آزادی فردی است. او در تحلیل خود به مفهوم «اصل جامعه‌پذیری داوطلبانه» اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که ویژگی برجسته‌ی سرمایه‌داری تکثر و مدارا است. به تعبیر او، سرمایه‌داری نظامی است که به دلیل ساختار غیرمتمرکز خود، به گروه‌های مختلف اجازه می‌دهد تا شیوه‌های دلخواه زندگی خود را تجربه کنند و جوامع محلی یا شوراها و سندیکاهای دلخواه خود را درون بستر بازار ایجاد نمایند؛ در حالی که سوسیالیسم ذاتاً رویکردی تحمیلی و یکنواخت دارد که حق انتخاب آزادانه را از افراد سلب می‌کند و اجازه نمی‌دهد بازارهای آزاد در دل نظام سوسیالیستی شکل بگیرند.
برنان در این زمینه تفکیک مهمی میان اخلاق شخصی و نهادهای اجتماعی قائل می‌شود و هشدار می‌دهد که تلاش برای تحمیل یک اخلاق جمع‌گرایانه بر کل جامعه از طریق ابزارهای قهری دولتی، به جای تقویت برابری و برادری، به فرسایش اعتماد عمومی و گسترش فساد و ناکارآمدی منجر خواهد شد. او با ارجاع به شواهد تجربی و شاخص‌های جهانی آزادی اقتصادی و ادراک فساد نشان می‌دهد که جوامع دارای بازارهای آزادتر به طور معناداری از سطوح بالاتری از اعتماد عمومی، شفافیت و همکاری‌های داوطلبانه برخوردارند، زیرا مبادلات مبتنی بر حقوق مالکیت، افراد را ملزم می‌کند که به تعهدات خود پایبند باشند و با یکدیگر به عنوان شهروندان آزاد و برابر رفتار کنند، در حالی که در نظام‌های متمرکز، قدرت در دست بوروکرات‌ها متمرکز شده و رانت‌خواری و بی‌اعتمادی جایگزین همکاری داوطلبانه می‌شود.
چرا سرمایه‌داری نه؟
در دنیایی که بسیاری از بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی به پای ساختارهای بازار و نظام سرمایه‌داری گذاشته می‌شوند و گرایش‌های پوپولیستی و مداخله‌جویانه دولت‌ها بار دیگر رو به افزایش است، کتاب برنان یادآوری می‌کند که ریشه‌ی بسیاری از ناکارآمدی‌ها نه در اصل مبادله و مالکیت خصوصی، بلکه در سوءبرداشت از انگیزه‌های انسانی و مداخلات نادرست نهادهای سیاسی است. پیام کتاب برنان این است که ما نیازی نداریم برای رسیدن به عدالت و رفاه،با سرکوب آزادی‌های فردی و نفی مکانیزم‌های بازار انسان‌ها را تغییر دهیم، بلکه باید بپذیریم که همکاری داوطلبانه، احترام متقابل و ابتکار عمل فردی در بستر یک نظام اقتصادی باز و قانون‌مدار، پایدارترین مسیر برای شکوفایی انسان‌هاست.
