از تغییر الگوی مصرف تا «فرار از ریال» | کامران ندری: احتمال اینکه ما تورمهای سه رقمی را مشاهده کنیم، بسیار نزدیک است
به گزارش اقتصادنیوز، وقتی نااطمینانی وارد اقتصاد میشود، نخستین نشانههای آن نه فقط در آمارهای رسمی و شاخصهای کلان، بلکه در تصمیمهای روزمره مردم دیده میشود؛ در خریدهایی که به تعویق میافتند، سرمایهگذاریهایی که انجام نمیشوند، داراییهایی که برای حفظ ارزش جایگزین پول ملی میشوند و خانوارهایی که برای جبران کاهش قدرت خرید، به دنبال منابع درآمدی جدید میروند.
تجربه بحرانها و جنگها در کشورهای مختلف نشان داده است که آثار اقتصادی یک درگیری، محدود به خسارتهای مستقیم نیست و میتواند رفتار اقتصادی جامعه، چشمانداز کسبوکارها و مسیر رشد اقتصادی را برای مدت طولانی تحت تأثیر قرار دهد.
اقتصادنیوز: یک اقتصاددان میگوید: اختلاف نرخ تورم میان استانهای دارای تورم بالا و پایین به بیش از ۴۰ درصد رسیده است؛ بهطوری که فاصله نرخ تورم استان ایلام با استان تهران بیش از ۴۱ درصد است. تقریباً همین شکاف میان دهک اول و دهک دهم درآمدی نیز دیده میشود که از نظر وی یک وضعیت بحرانی و نگرانکننده است.
اقتصاد ایران در شرایطی با تبعات جنگ و افزایش نااطمینانی مواجه شده که پیش از این نیز با مجموعهای از مشکلات ساختاری مانند تورم بالا، کاهش سرمایهگذاری، افت ارزش پول ملی و محدود شدن ظرفیتهای تولیدی دستوپنجه نرم میکرد. در چنین فضایی، افزایش ریسکهای اقتصادی میتواند تصمیمگیری فعالان اقتصادی و خانوارها را بیش از گذشته محتاطانه کند؛ بهگونهای که حفظ ارزش داراییها به اولویت اصلی تبدیل شود و سرمایهگذاری در فعالیتهای مولد با کاهش مواجه شود.
از سوی دیگر، فشارهای اقتصادی ناشی از بحران میتواند الگوی معیشتی خانوارها را نیز تغییر دهد؛ از افزایش تمایل به داشتن شغل دوم و سوم گرفته تا تغییر در سبد مصرفی و کاهش امکان برنامهریزی برای آینده. پرسش مهم این است که آیا این تغییر رفتارها موقتی و ناشی از شرایط بحرانی است یا میتواند به بخشی از سبک زندگی اقتصادی جامعه تبدیل شود؟
در ایران نیز جنگ در شرایطی رخ داده که اقتصاد با مشکلات انباشتهای مانند تورم بالا، کاهش سرمایهگذاری و افت ارزش پول ملی مواجه است.
کامران ندری، اقتصاددان، در گفتوگوی اختصاصی با اقتصادنیوز با بررسی آثار جنگ و فضای نااطمینانی بر اقتصاد ایران، معتقد است این شرایط میتواند پیامدهای قابل توجهی بر سرمایهگذاری، تورم، رشد اقتصادی و رفتار مالی خانوارها داشته باشد. او با اشاره به تشدید تمایل مردم به خروج از داراییهای ریالی و حرکت به سمت داراییهای حافظ ارزش، نسبت به پیامدهای بلندمدت این روند بر اقتصاد کشور هشدار میدهد.
مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید.
*****
*آقای ندری! جنگ و تجربه نااطمینانی چه تغییری در سبک زندگی و رفتار اقتصادی خانوارهای ایرانی ایجاد کرده است؟ آیا میتوان گفت اولویتهای مردم در زمینه مصرف، پسانداز، سرمایهگذاری، انتخاب محل زندگی و برنامهریزی برای آینده نسبت به قبل از جنگ تغییر کرده است؟
بله، قاعدتاً این رفتارها باید تغییر پیدا بکند. نااطمینانی، تمایل به سرمایهگذاری در بخشهای تولیدی را کاهش میدهد. البته ما از پیش نیز با مشکلاتی در این حوزه مواجه بودیم؛ به طوری که تشکیل سرمایه ثابت در اقتصاد ما حتی از میزان استهلاک دستگاهها نیز کمتر شده است؛ یعنی ما به اندازهای که دستگاهها و ماشینآلاتمان در حال مستهلک شدن هستند، سرمایهگذاری انجام نمیدهیم.
بنابراین موجودی سرمایه در اقتصاد در حال کاهش است و مردم برای حفظ ارزش واقعی داراییهای خود، از داراییهای ریالی فرار میکنند.
در واقع پدیدهای که اصطلاحاً به آن «فرار از ریال» گفته میشود، در اقتصاد ما در حال وقوع است که این امر خود زمینه را برای کاهش هرچه بیشتر ارزش پول ملی فراهم میکند. تمامی اینها مسائلی است که در اثر جنگ به وجود میآید و جنگ میتواند تأثیر بسیار زیادی بر روی زندگی افراد داشته باشد.
* اگر این تغییر رفتارها ماندگار و جنگ طولانی شود، چه پیامدی برای ساختار اقتصادی و اجتماعی ایران خواهد داشت؟
شرایط و دادههای آماری نشان میدهند که به لحاظ اقتصادی، این جنگ آثار و تبعات منفی بسیار زیادی را ایجاد خواهد کرد. تورم بالا، رشد اقتصادی پایین، کاهش شدید سرمایهگذاری و پایین آمدن بهرهوری از جمله این آثار هستند؛ البته بهرهوری در ایران از پیش نیز کم بود، اما اکنون تمامی این موارد در حال تشدید شدن است. اقتصاد ایران به نظر میرسد که قدرت تابآوری در بلندمدت را به آن معنا نداشته باشد.
اکنون تورم وارد کانالهایی شده که بیسابقه است و احتمال اینکه ما تورمهای سه رقمی را مشاهده بکنیم، بسیار نزدیک است؛ در حالی که رشد اقتصادی نیز منفی است.
کاهش درآمدهای دولت به اضافه افزایش هزینهها و خسارتهای ناشی از جنگ، کسری بودجه را افزایش میدهد.
علاوه بر آسیبها و خسارتهای ناشی از جنگ، مسئله بسیار مهم محاصره دریایی است که به تحریمهای قبلی اضافه شده است. طبیعتاً صادرات ما به شدت کاهش پیدا کرده و امکان واردات نیز برای ما بسیار سخت شده است. تقریباً میتوان گفت ۷۰ درصد واردات ما از طریق بنادر جنوب و از شش بندر اصلی صورت میگرفت که اکنون با این محاصره جنگی، این میزان کاهش مییابد که ممکن است منجر به کمبودهای شدید در کالاهای اساسی شود.
درآمد دولت نیز به احتمال خیلی زیاد تحت تأثیر قرار میگیرد، چرا که دیگر نمیتوان نفتی صادر کرد. کاهش درآمدهای دولت به اضافه افزایش هزینهها و خسارتهای ناشی از جنگ، کسری بودجه را افزایش میدهد و احتمالاً دولت مجبور میشود از منابع پولی استفاده کند که این خود به خود مسئله تورم را شدیدتر و حادتر میکند.
تأثیر جنگ بر اقتصاد ما در مقایسه با کشورهایی که با آنها درگیر هستیم، به مراتب بیشتر بوده است؛ اگرچه مردم ما ایستادگی و مقاومتشان نسبت به مردم این کشورها بیشتر است، اما تورم در ایران خیلی بالاتر از آنهاست و رشد اقتصادی به شدت افت کرده است. مردم در حال مقاومت هستند، ولی فشار خیلی زیادی بر روی آنها وجود دارد.
در تهران حدود ۳ میلیون نفر در حال فعالیت در اسنپ هستند
*به نظر میرسد نگاه خانوارها به مفهوم امنیت اقتصادی تغییر کرده و به سمت مشاغل دوم و سوم و تغییر در الگوهای مصرفی سوق یافتهاند. ارزیابی شما از این پدیده و آمارهای موجود در این زمینه چیست؟
بله، طبیعتاً وقتی هزینههای زندگی افزایش پیدا میکند و درآمد شغل اول کفایت لازم را ندارد، ممکن است خانوارها به فکر شغل دوم و سوم هم باشند. برای همین است که میبینید آمارهای مربوط به کسانی که در بخشهایی مثل اسنپ کار میکنند، بسیار عجیب و غریب است.
شنیده شده که در تهران حدود ۳ میلیون نفر در حال فعالیت در اسنپ هستند که این عدد اگر درست باشد، واقعاً وحشتناک است. اینها اتفاقاتی است که در دوران جنگ رخ میدهد و امیدواریم صدمات ناشی از آن بیش از این نشود.
