5 مانع بزرگ توافق نهایی ایران و آمریکا | یا جنگ بزرگ در راه است یا توافق، گزینه سوم وجود ندارد | توافق مرحله ای در راه است؟
به گزارش اقتصادنیوز، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، آخر هفته شلوغی در پیش دارد. جام جهانی فوتبال پس از سه دهه بار دیگر به آمریکا بازگشته، کاخ سفید برای برگزاری یک مسابقه UFC به مناسبت هشتادمین سالگرد تولد ترامپ آماده میشود و او سپس راهی کوهستانهای آلپ فرانسه برای شرکت در نشست گروه هفت خواهد شد.
الجزیره در گزارشی نوشت: اما در میان این برنامهها، ترامپ به دنبال تحقق یکی از مهمترین اهداف دوران ریاستجمهوری خود است: دستیابی به توافقی با ایران که به گفته او بسیار نزدیک است، هرچند تهران نسبت به آن با احتیاط برخورد میکند.
اندکی پس از آنکه ترامپ تهدید کرد کنترل جزیره راهبردی خارک که حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران از آن انجام میشود را در دست خواهد گرفت، اعلام کرد حملات برنامهریزیشده علیه ایران را متوقف کرده زیرا توافق با تهران نزدیک است و حتی ممکن است در همین آخر هفته امضا شود.
تصمیم نهایی گرفته نشده است
تهران تایید کرد که گفتوگوها در جریان است، اما گفت هنوز تصمیم نهایی درباره توافق پیشنهادی گرفته نشده و موانع متعددی بر سر راه آن وجود دارد. مقامهای ایرانی همچنین آمریکا را متهم کردند که مدام خواستههای خود را تغییر میدهد.
به گفته تحلیلگران، هر توافقی که اکنون حاصل شود، توافق صلح نهایی نخواهد بود؛ بلکه نوعی تفاهم برای حفظ آتشبس و ادامه مذاکرات عمیقتر در آینده خواهد بود.
از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در اواخر فوریه، ترامپ نزدیک به ۴۰ بار ادعا کرده که توافق با ایران بسیار نزدیک است. با این حال، پس از ماهها بحران و درگیریهای متعدد، دیپلماسی همچنان ادامه دارد.
گفتوگوهای مستقیم میان ایران و آمریکا که در آوریل در اسلامآباد آغاز شد، تقریبا بلافاصله متوقف شد؛ اما دو طرف از طریق میانجیگران پاکستانی، پیشنهادها و ضدپیشنهادهای متعددی برای صلح رد و بدل کردهاند.
ترامپ درباره توافق چه گفته است؟
ترامپ روز پنجشنبه در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» نوشت: گفتوگوها با جمهوری اسلامی ایران به بالاترین سطح رهبری ایران رسیده و مورد تأیید قرار گرفته است. او افزود که به همین دلیل، حملات و بمبارانهای برنامهریزیشده آمریکا علیه ایران لغو شده است.
ترامپ همچنین مدعی شد: مباحث و جزئیات نهایی توافق از نظر مفهومی و اجرایی مورد تأیید همه طرفهای درگیر، از جمله آمریکا، اسرائیل، عربستان سعودی، امارات، قطر، ترکیه، پاکستان، بحرین، کویت، اردن، مصر و دیگران قرار گرفته است.
او گفت زمان و مکان امضای توافق به زودی اعلام خواهد شد و احتمال دارد مراسم امضا در یکی از کشورهای اروپایی برگزار شود. به گفته ترامپ، جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، این روند را هدایت خواهد کرد. او در یک گردهمایی انتخاباتی گفت: ما یک توافق عالی به دست آوردیم. ایران سلاح هستهای نخواهد داشت. مردم خیلی زود به خانه بازخواهند گشت. تقریباً همه چیز تمام شده و ما به هر آنچه میخواستیم رسیدیم.
آیا واقعا توافقی حاصل شده است؟
ایران تاکنون هیچ توافقی را تأیید نکرده و سخنان ترامپ را «گمانهزنی» خوانده است.
ولفگانگ پوشتای، تحلیلگر دفاعی و افسر پیشین ارتش اتریش، میگوید: اظهارات رئیسجمهور آمریکا را نباید به معنای واقعی کلمه پذیرفت. سخنان ترامپ بخشی از جنگ اطلاعاتی است.
به گفته او، ترامپ سه مخاطب اصلی دارد:
- پایگاه رأیدهندگان جمهوریخواه
- بازارهای جهانی نفت و سهام
- دولت ایران
او معتقد است ترامپ با این سخنان میخواهد فشار بیشتری بر ایران وارد کند و همزمان تهدید نظامی و محاصره دریایی را ادامه دهد.
ایران چه میگوید؟
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، اعلام کرد: اظهارات آمریکا درباره توافق صرفاً گمانهزنی است و هیچ چیز نهایی نشده است.
او افزود: اگر ایران قرار بود زیر فشار و تهدید از مواضع اصولی خود عقبنشینی کند، یک سال پیش این کار را انجام داده بود.
بقایی تأکید کرد: ایران هنوز به جمعبندی نهایی درباره توافق نرسیده است.
او همچنین گفت حملات آمریکا به ایران روند دیپلماتیک را تحت تاثیر قرار داده و امنیت تنگه هرمز را کاهش داده است.
سخنگوی وزارت خارجه ضمن اشاره به فعالیت میانجی گران، از جمله قطر و پاکستان، گفت: بخش عمده متن توافق از ابتدا مشخص بود، اما آمریکاییها مدام مواضع خود را تغییر دادهاند. ایران ثابت کرده که از خطوط قرمز خود عقبنشینی نمیکند.
مفاد احتمالی توافق چیست؟
مهمترین خواسته آمریکا جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است. ترامپ می گوید: موضوع اصلی این است که ایران هیچ سلاح هستهای نخواهد داشت؛ نه آن را تولید میکند و نه خریداری خواهد کرد.
ایران سالهاست تاکید میکند که برنامه هستهایاش صرفا اهداف صلحآمیز و غیرنظامی دارد.
با این حال، پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، ایران ذخیره قابل توجهی از اورانیوم غنیشده با خلوص ۶۰ درصد ایجاد کرده که بسیار فراتر از نیازهای معمول تولید برق است.
ترامپ همچنین مدعی شد که در چارچوب توافق:
- محاصره دریایی بنادر ایران فوراً لغو میشود.
- تنگه هرمز بازگشایی خواهد شد.
- قیمت جهانی نفت به شدت کاهش مییابد.
اما تهران هیچیک از این موارد را تأیید نکرده است.
مسئله لبنان
یکی از اختلافات مهم، وضعیت لبنان است.
ایران تأکید دارد هیچ توافقی را که شامل آتشبس کامل در لبنان نباشد، نمیپذیرد. در مقابل، اسرائیل میخواهد حق حمله به اهداف حزبالله را حفظ کند. دفتر بنیامین نتانیاهو اعلام کرده که نخستوزیر اسرائیل با ترامپ درباره تفاهم در حال شکلگیری با ایران گفتوگو کرده است.
اسرائیل همچنین خواهان این موارد است؛
- حذف ذخایر اورانیوم غنیشده ایران
- برچیدن زیرساختهای غنیسازی
- محدودیت برنامه موشکی
- پایان حمایت ایران از گروههای همپیمان منطقهای
ایران چه میخواهد؟
خبرگزاری مهر گزارش داده ایران پیشنویس یک تفاهمنامه ۱۴ بندی ارائه کرده است.
مهمترین خواستههای ایران عبارتاند از:
- توقف فوری و دائمی درگیریها در همه جبههها، از جمله لبنان
- تعهد آمریکا به عدم دخالت در امور داخلی ایران
- رفع کامل محاصره دریایی
- بازگشایی تنگه هرمز ظرف ۳۰ روز با سازوکار مورد نظر ایران
- لغو همه تحریمهای نفتی
- آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران
ایران همچنین پیشنهاد داده مذاکراتی ۶۰ روزه برای رسیدن به توافق نهایی درباره پرونده هستهای و سایر مسائل برگزار شود.
در این طرح، موضوع برنامه موشکی و حمایت ایران از گروههای همپیمان منطقهای فعلاً از دستور کار کنار گذاشته شده است.
مهمترین موانع توافق نهایی
۱. برنامه هستهای ایران
این موضوع همچنان اصلیترین نقطه اختلاف میان دو کشور است.
آمریکا خواهان جلوگیری کامل از توانایی ایران برای دستیابی به سلاح هستهای است.
ایران میگوید برنامهاش صلحآمیز است و در صورت رفع تحریمها حاضر به مذاکره درباره محدودیتهای بیشتر خواهد بود.
۲. تحریمها
ایران یکی از تحریمشدهترین کشورهای جهان است.
تهران خواهان رفع کامل تحریمهاست، در حالی که آمریکا از رویکرد تدریجی و مشروط حمایت میکند.
۳. تنگه هرمز
ایران پس از آغاز جنگ این آبراه راهبردی را بست.
تنگه هرمز مسیر انتقال حدود ۲۰ درصد نفت و گاز جهان است.
ایران آن را مهمترین اهرم فشار خود در مذاکرات میداند و اعلام کرده کنترل آن را واگذار نخواهد کرد.
۴. داراییهای بلوکهشده
میلیاردها دلار دارایی ایران در خارج از کشور مسدود شده است.
تهران خواهان دسترسی کامل به این منابع مالی است، اما آمریکا آن را مشروط به امتیازهای هستهای میداند.
۵. لبنان
بمباران و اشغال بخشهایی از لبنان توسط اسرائیل یکی از مهمترین موانع مذاکرات است.
ایران خواهان آتشبس منطقهای و توقف حملات به حزبالله است.
اما مشخص نیست اسرائیل حاضر به پذیرش چنین شرطی باشد.
آیا توافق نهایی ممکن است؟
آنیسه تبریزی، پژوهشگر مؤسسه چتم هاوس لندن، معتقد است: هیچیک از دو طرف هنوز آماده نهایی کردن توافق نیستند، اما ممکن است به یک تفاهم اولیه نزدیک شده باشند که راه را برای مذاکرات گستردهتر باز کند.
او هشدار داد: تا زمانی که توافق امضا نشده، نمیتوان آن را قطعی دانست.
تبریزی معتقد است حتی اگر تفاهم اولیه حاصل شود، رسیدن به یک صلح پایدار میان ایران و آمریکا بسیار دشوار خواهد بود؛ زیرا موضوعات حساسی مانند برنامه هستهای، نقش منطقهای ایران و تضمینهای امنیتی هنوز حل نشدهاند.
ریچارد وایتز، کارشناس امنیت بینالملل، هم میگوید به نظر میرسد ترامپ درباره یک توافق مرحلهای صحبت میکند؛ توافقی که در آن برخی اقدامات مانند بازگشایی تنگه هرمز سریعاً اجرا میشوند و مسائل پیچیدهتر به آینده موکول خواهند شد.
آرمان محمودیان، استاد دانشگاه فلوریدای جنوبی، معتقد است: تحولات اخیر نشان داد وضعیت فعلیِ "نه جنگ، نه صلح" قابل دوام نیست. در نهایت یا جنگ گسترش مییابد یا توافقی حاصل میشود. گزینه سومی وجود ندارد.
