شوک به اقتصاد جهان از مسیر تنگه هرمز | اختلال در جریان انرژی به رکود منجر میشود؟ | موج تازه تورمی در حال ظهور است
به گزارش اقتصادنیوز به نقل از روزنامه دنیای اقتصاد، بیش از دو هفته از آغاز جنگ میگذرد و پیامدهای آن برای اقتصاد جهان در حال نمایان شدن است. تنش در تنگه هرمز بار دیگر نقشه انرژی اروپا و آسیا را در وضعیت هشدار قرار داده است.
دولتها بهویژه در کشورهای جنوب شرق آسیا در حال بررسی راهکارهایی هستند که بتوانند امنیت انرژی و حتی ثبات سیاسی آنها را تامین کنند. گستره صنایع متاثرشده وسیع است و اختلال در جریان انرژی توانسته در کار صنایع مختلف، از کود و مواد شیمیایی گرفته، تا غذا و حملونقل مشکل ایجاد کند و حتی بر صنایعی چون نیمهرساناها تاثیر بگذارد.
ارزیابیها نشان میدهد که هرچه این اختلال در جریان انرژی طولانیتر باشد، پیامدهای اقتصادی عمیقتری برجای خواهد گذاشت. چالش اخیر تنگه هرمز میتواند موج رکودی را در اقتصاد جهان بر جای بگذارد. اهمیت این موضوع زمانی نمایان میشود که بدانیم ذخایر گاز مایع طبیعی دو کشور صنعتی آسیا، یعنی ژاپن و تایوان، تنها کفاف به ترتیب ۲۰ و ۱۱روز مصرف آنها را میدهد.
شوک هرمز به اقتصاد جهان
بیش از ۲هفته از حمله آمریکا و اسرائیل به خاک ایران میگذرد. در این مدت تلفات انسانی و اقتصادی به زیرساختها وارد شده است. از سوی دیگر با وجود کانونی از درگیری در تنگه هرمز، حالا عبور و مرور کشتیها در این نقطه با ریسکهای بالایی مواجه است به طوری که در انتقال و عرضه نفت اختلال اساسی به وجود آمده است.
نشریه «پولیتیکو» در تحلیلی به اثرات تورمی جنگ علیه ایران بر تورم جهانی پرداخته است. انسدادی که تنها نفت را هدف نگرفته است و مواد مهمتری از جمله هلیوم را که قابلیت ذخیرهسازی ندارد نیز شامل میشود. این نشریه اشاره میکند که «تورم هرمز در راه است» و به بررسی سناریوهای مختلف میپردازد.
موج تازه تورمی در حال ظهور است
افزایش قیمتها در پی جنگ با ایران تنها به بنزین محدود نمیشود. نشانههای یک موج تازه تورمی در حال ظهور است که از کارخانههای تولید نیمهرسانا گرفته تا دستگاههای تصویربرداری پزشکی، از باغچههای خانگی تا بادکنکهای جشن تولد کودکان را تحت تاثیر قرار میدهد. درحالیکه توجه بخش بزرگی از جهان به پیامدهای بسته شدن تنگه هرمز و ضربه آن به بازارهای جهانی انرژی معطوف شده است، صنایع حیاتی دیگری نیز در معرض افزایش شدید قیمت قرار گرفتهاند. دلیل این مساله آن است که تنگه هرمز تنها مسیر عبور نفت نیست؛ این گذرگاه یکی از مسیرهای اصلی حملونقل جهانی برای هلیوم و انواع کود شیمیایی نیز به شمار میرود. اکنون با متوقف شدن کشتیها در دو سوی این تنگه، قیمت این مواد نیز رو به افزایش گذاشته است.
ریچ گوتوالد، مدیرعامل «انجمن گازهای فشرده» (Compressed Gas Association) آمریکا، در اینباره میگوید: «هرچه این وضعیت طولانیتر شود، پیامدهای آن جدیتر خواهد شد.» این افزایش قیمتها در شرایطی رخ میدهد که دولت دونالد ترامپ تلاش میکند نگرانی رأیدهندگان درباره هزینههای زندگی را کاهش دهد؛ در عین حال جمهوریخواهان بیم دارند که اثرات موجی جنگ، چشمانداز سیاسی آنان در انتخابات ماه نوامبر را تضعیف کند.
ایران عملا عبور کشتیها از تنگه هرمز را متوقف کرده است؛ مسیری که حدود ۲۰درصد از عرضه روزانه نفت و گاز طبیعی جهان از آن عبور میکند. این اقدام به سرعت بازارهای انرژی را تحت فشار قرار داده و بهای نفت خام را به حدود ۱۰۰دلار در هر بشکه رسانده است. آیتالله مجتبی خامنهای، رهبر جدید ایران، روز پنجشنبه اعلام کرد که این وضعیت به این زودیها تغییر نخواهد کرد و تاکید کرد: «اهرم بستن تنگه هرمز باید همچنان مورد استفاده قرار گیرد.» اما پیامدهای این اقدام فراتر از انرژی است. حدود یکسوم عرضه جهانی هلیوم و کود شیمیایی نیز از این مسیر عبور میکند. بر اساس آمار «فدراسیون مزرعهداران آمریکا» (American Farm Bureau Federation)، نزدیک به نیمی از عرضه جهانی اوره -کود نیتروژنی پرکاربرد در کشاورزی- و تقریبا یکسوم آمونیاک جهان از طریق این تنگه حمل میشود.
اکنون درست در زمانی که بسیاری از کشاورزان در حال آغاز کشت بهاره هستند، اختلال در عرضه جهانی موجب جهش قیمتها شده است. به گفته «موسسه کود شیمیایی» (Fertilizer Institute)، قیمت اوره از زمانی که دولت ترامپ حملات هوایی علیه ایران را آغاز کرد، حدود ۳۰درصد افزایش یافته است. در بازار هلیوم نیز وضعیت مشابهی دیده میشود. انیش کاپادیا، مدیرعامل شرکت تحقیقات بازار «AKAP Energy، میگوید قیمت لحظهای هلیوم از آغاز جنگ تقریبا دوبرابر شده است. شرکت انرژی دولتی قطر در روزهای نخست جنگ تولید گاز طبیعی مایع خود را متوقف کرد و کارشناسان تخمین میزنند بازگشت کامل این تاسیسات به مدار تولید ممکن است ماهها طول بکشد. قطر یکی از تولیدکنندگان بزرگ هلیوم در جهان است؛ گازی که در واقع محصول جانبی فرآیند تولید گاز طبیعی مایع محسوب میشود.
دولت آمریکا اکنون به تدریج در حال اذعان به پیامدهای زنجیرهای این بحران است. بروک رولینز، وزیر کشاورزی آمریکا، روز جمعه گفت: «رئیسجمهور کاملا از این چالشها آگاه است» و وعده داد که به زودی برنامههایی برای حمایت از کشاورزان اعلام خواهد شد. او افزود: «ما بسیار نزدیک به اعلام برخی راهحلها هستیم. در حال بررسی تمام گزینههای ممکن هستیم تا هزینه کود برای کشاورزان در آستانه فصل کشت افزایش پیدا نکند.»
سخنگوی کاخ سفید در پاسخ به پرسشها درباره تاثیر بحران بر بازار هلیوم اظهارنظر مستقیمی نکرد؛ اما از برنامهای برای حمایت از بخش کشاورزی خبر داد و تاکید کرد که رئیسجمهور پیشتر نیز هزینههای تولید کشاورزان را کاهش داده است. آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، در بیانیهای گفت: «دونالد ترامپ بیش از هر رئیسجمهوری از کشاورزان آمریکایی حمایت کرده است؛ از جمله با کاهش هزینههای تولید، ایجاد پرداختهای حمایتی موسوم به Farmer Bridge Assistance، مذاکره برای توافقهای تجاری منصفانهتر و حذف مالیاتهای سنگین بر ارث. همانطور که رئیسجمهور گفته است، این تاثیرات موقتی هستند و بهترین روزها برای کشاورزان آمریکایی هنوز در راه است.»
فشار فزاینده در بازار هلیوم
هلیوم مادهای استراتژیک در بسیاری از صنایع پیشرفته محسوب میشود. به گفته گوتوالد، تولیدکنندگان نیمهرسانا به شدت به این گاز وابستهاند؛ زیرا هلیوم در فرآیند تولید تراشهها برای جلوگیری از برخی واکنشهای شیمیایی ناخواسته به کار میرود. دستگاههای تصویربرداری پزشکی MRI نیز برای خنک نگه داشتن آهنرباهای قدرتمند خود به هلیوم نیاز دارند. علاوه بر این، صنعت جوشکاری نیز به میزان زیادی به این گاز وابسته است. در سوی دیگر بازار، بادکنکهای جشن و مهمانی حدود ۱۰ تا ۲۰درصد مصرف جهانی هلیوم را به خود اختصاص میدهند. هرگونه اختلال یا افزایش قیمت در تولید نیمهرساناها میتواند بازارهای جهانی را در طیف وسیعی از محصولات تحت تاثیر قرار دهد؛ از رایانه و تلفن همراه گرفته تا خودروها و تجهیزات پزشکی.
گوتوالد میگوید: «بخش بزرگی از جهان بدون نیمهرساناها عملا از کار میافتد و بدون هلیوم هم نمیتوان نیمهرسانا تولید کرد. این مساله به احتمال زیاد فشار سیاسی گستردهای از سوی کشورهای مختلف جهان ایجاد خواهد کرد.» نشانههای خسارت اقتصادی از هماکنون آشکار شده است. به گفته انیش کاپادیا، حتی اگر درگیریها به زودی پایان یابد، فشار بر بازار هلیوم ماهها ادامه خواهد داشت. تاسیسات گاز طبیعی قطر در جریان درگیریها آسیب دیدهاند و بازسازی آنها زمانبر خواهد بود. علاوه بر این، حملونقل هلیوم به تجهیزات ویژهای نیاز دارد. این گاز در مخازنی جابهجا میشود که تا دمایی نزدیک به صفر مطلق، یعنی حدود منفی ۴۶۰درجه فارنهایت، سرد شدهاند. بازگرداندن این مخازن تخصصی به چرخه حملونقل نیز به زمان نیاز دارد.
کاپادیا میگوید: «ابعاد این بحران بسیار بزرگ است. از طرف دیگر، ذخیرهسازی هلیوم بسیار دشوار است. برخلاف نفت یا گاز طبیعی که میتوان مقادیر زیادی از آنها را ذخیره کرد، ظرفیت ذخیره هلیوم بسیار محدود است.» ایالات متحده بزرگترین تولیدکننده هلیوم در جهان به شمار میرود و پس از آن قطر قرار دارد. اما از آنجا که هلیوم نیز مانند بسیاری از کالاهای اساسی در بازار جهانی معامله میشود، کمبود عرضه در بازارهای بینالمللی میتواند قیمت داخلی این گاز در آمریکا را نیز افزایش دهد. در همین حال، پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، روز جمعه به خبرنگاران گفت دولت ترامپ برنامهای برای بازگشایی تنگه هرمز دارد، اما جزئیاتی از این طرح ارائه نکرد. او تنها گفت: «در حال رسیدگی به این مساله هستیم؛ جای نگرانی نیست.» کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، نیز پیشبینی کرده است که تنگه هرمز احتمالا تا پایان ماه جاری بازگشایی نخواهد شد، هرچند او نیز توضیحی درباره چگونگی تحقق این امر ارائه نکرد.
سناریوهای افزایش قیمت
کارشناسان میگویند مدت زمان بسته ماندن تنگه هرمز عامل تعیینکننده در شدت بحران خواهد بود. الکساندر روماننکو، مدیرعامل شرکت تحقیقات بازار «IndexBox»، معتقد است اگر این مسیر برای یک ماه بسته بماند، احتمالا قیمتها بین ۱۰ تا ۲۰درصد دیگر افزایش خواهد یافت؛ اما کمبود جدی ایجاد نخواهد شد. او میگوید اگر این وضعیت دو ماه ادامه پیدا کند، بازار با فشار گستردهتری مواجه خواهد شد و افزایش قیمتها ممکن است به ۲۵ تا ۵۰درصد برسد. اما در صورت ادامه اختلال برای سه ماه، روماننکو هشدار میدهد که کمبود واقعی در برخی مناطق جهان اجتنابناپذیر خواهد بود، بهویژه در بخشهایی از اروپا و آسیا که وابستگی بیشتری به عرضه هلیوم قطر دارند. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که بخش عمده تولید جهانی نیمهرساناها در آسیا انجام میشود.
جهش قیمت کود شیمیایی و خطر گرانی مواد غذایی
در آمریکا، تقاضا برای کود شیمیایی دقیقا همزمان با آغاز فصل کشت بهاره افزایش یافته است. این موضوع فشار مضاعفی بر کشاورزان وارد کرده است. زیپی دووال، رئیس «فدراسیون مزرعهداران آمریکا»، در نامهای که این هفته به دونالد ترامپ نوشت هشدار داد کشاورزان از دو جهت تحت فشار قرار گرفتهاند: افزایش قیمت سوخت دیزل و جهش هزینه کود شیمیایی. او تاکید کرد که این افزایش هزینهها میتواند فشار تورمی تازهای بر اقتصاد آمریکا وارد کند و حتی امنیت غذایی کشور را تهدید کند؛ زیرا کمبود کود میتواند تولید محصولات کشاورزی را کاهش داده و قیمت مواد غذایی را به شدت افزایش دهد. دووال در نامه خود نوشت: «این شوکهای زنجیره تامین احتمالا قیمت نهادههای کشاورزی را که هماکنون نیز در سطحی بیسابقه قرار دارند، باز هم افزایش خواهد داد؛ آن هم در شرایطی که حاشیه سود کشاورزان بسیار محدود است و بسیاری از آنها با بدهیهای سنگین مواجه هستند.»
اگرچه آمریکا بخشی از کود مورد نیاز خود را تولید میکند، اما در برخی انواع به واردات وابسته است؛ بهویژه در دورههایی که تقاضای فصلی افزایش مییابد. برای مثال، بر اساس دادههای فدراسیون مزرعهداران، ۹۷درصد پتاسیم مصرفی در آمریکا وارداتی است. همچنین ۱۸درصد نیتروژن و ۱۳درصد فسفات مورد نیاز نیز از خارج تامین میشود. محصولاتی مانند ذرت، پنبه و گندم از جمله محصولاتی هستند که در فصل بهار به مصرف گسترده کود شیمیایی نیاز دارند. دووال هشدار داد: «ما عمیقا نگران هستیم که اگر اقدامی صورت نگیرد، زنجیره تامین مواد غذایی با اختلالی مواجه شود که از سال۲۰۲۲ تاکنون دیده نشده است؛ زمانی که تورم قیمت مواد غذایی به بالاترین سطح خود در ۴۰سال گذشته رسید.» در سال۲۰۲۲ یعنی زمانی که روسیه به اوکراین حمله کرد نیز بازار جهانی کود شیمیایی با اختلال مشابهی مواجه شد. روسیه در آن زمان حدود ۲۰درصد از عرضه جهانی کود را در دست داشت. با این حال، در نهایت این محصول از طریق مسیرهای جایگزین به بازار جهانی رسید.
مرکز مطالعات سیاست کشاورزی و تجارت دانشگاه ایالتی داکوتای شمالی در تحلیلی نوشت که در آن زمان افزایش قیمت غلات -که منطقه دریای سیاه تولیدکننده بزرگ آن بود- تا حدی زیان کشاورزان را جبران کرد. اما در بحران کنونی، کارشناسان میگویند گزینههای جایگزین بسیار محدودتر است. اگر تنگه هرمز همچنان بسته بماند، نشانهای از کاهش فشار در بازار دیده نمیشود. این مرکز تحقیقاتی هشدار داده است: «انبارها پر میشوند، کارخانهها تعطیل میشوند و محصول اساسا به بازار جهانی نمیرسد. این نوعی اختلال در عرضه است که یافتن راهحل جایگزین برای آن بسیار دشوارتر خواهد بود.»
