راهکارهای سیاسی برای پاسخ دادن به «اعتراضات اقتصادی» | نامداری: کالابرگ یک میلیونی حتی برای طبقه فقیر هم عدد معناداری نیست

به گزارش اقتصادنیوز، اعتراضات در ایران درحالی طی روزهای اخیر شدت گرفته است که بنا بر گفته تحلیلگران اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ریشه این اعتراضات مسائل معیشتی و اقتصادی است.

از اعتراضات ایجابی تا اعتراضات سلبی

نیما نامداری، تحلیلگر اقتصادی، در تحلیل ریشه های اقتصادی اعتراضات کسبه و بازاریان و مردم، به اقتصادنیوز گفت: از دهه هفتاد یعنی تقریبا از سال 76 تا 96، یک بازه 20 ساله، تمام اعتراضاتی که شکل می‌گرفتند و فراگیر می شد؛ اولا خاستگاه آن طبقه متوسط بود و ثانیا مطالبات اجتماعی، سیاسی، فرهنگی غلبه داشت خصوصا در سال 1378 و در کوی دانشگاه تهران تاکید بر آزادی مطبوعات و رفع توقیف روزنامه‌ها بود؛ یا در سال 1388، مطالبات طبقه متوسط در شهرهای بزرگ بر سر مسائل انتخاباتی بود. اعتراضات در سال 1396 طبقه فرودست اقتصادی آغازکننده بود و مطالباتش فرهنگی، سیاسی و اجتماعی نبود و به طور مشخص اقتصادی بود و تا حدی مطالباتش از وجه ایجابی به وجه سلبی تغییر کرد.

خبر مرتبط

اعتراضات اخیر به روایت نعمت‌الله فاضلی | شاخص بی طرفی در حکمرانی باید ارتقا یابد | مردم باید احساس شهروندی کنند

اقتصادنیوز: اعتراضات این روزها، به‌گفته نعمت‌الله فاضلی، نه یک بحران مقطعی بلکه نتیجه انباشت نارضایتی‌هایی است که از بی‌اعتنایی به علوم اجتماعی و اقتصادی و جایگزینی «کنترل نارضایتی» به‌جای «تولید رضایت» شکل گرفته است.

او ادامه داد: در 20 سال قبل؛ مطالبات عموما حالت ایجابی داشت و مشخص بود چه می‌خواهند شاید آنچه که می‌خواستند بلندپروازانه، جاه طلبانه و رادیکال بود اما به هرحال مشخص بود چه می‌خواهند اما در 96 به بعد، بحث قیمت بنزین مطرح بود ولی وقتی قیمت بنزین را هم دولت تغییر نداد و به حالت قبل برگرداند، اعتراضات متوقف نشد و اعتراضات ماهیت خیلی گسترده‌ای از حیث مطالبات داشت؛ یعنی شرایط اقتصادی، سیاسی، بیکاری، فقر و بی عدالتی اثر گذار بود و این یعنی در ماهیت اعتراضات اگرچه خواسته‌های اقتصادی غلبه داشت اما بخش سلبی پررنگی داشت و می‌خواستند شرایط به صورت کلی تغییر کند. اعتراضات سال 96 و 98 نیز این هردو این خصلت را داشتند.

اعتراضات سال 1404 توسط طبقه فرودست آغاز شد

نامداری اضافه کرد: در سال 1401، برای اولین بار بعد از انقلاب جریان اعتراضی شکل گرفت که اگرچه مثل دوره 20 ساله اول، طبقه متوسط شهری آن را آغاز کرد و ماهیت مطالباتی آن فرهنگی و سیاسی بود و تا حد زیادی تمرکزش بر حجاب و شرایط زنان بود اما از جایی به بعد طبقه فرودست نیز به آن پیوست و برای همین 4 ماه طول کشید؛ در دو سه هفته اول، شعارها تمرکز بر زن، زندگی، آزادی بود و اعتراضات در شهرهای بزرگ جریان داشت؛ مطالبات تنوع پیدا کرد و اصطلاحا همدستی طبقاتی شکل گرفت و اتفاقا اولین اعتراض گسترده در ایران بود که مطالباتش تا حد بالایی تحقق پیدا کرد و حاکمیت ناچار به عقب‌نشینی شد.

او افزود: نکته بسیارکلیدی در اعتراضات سال 1404 این است که این اعتراضات توسط طبقه فرودست آغاز شده و با مطالبات اقتصادی شکل گرفته؛ اما نشانه‌هایی که وجود داره برخلاف 1401، طبقه متوسط به آن اضافه شده است. در سال 96 این رخ نداد و این طبقه متوسط اضافه نشد به همین دلیل اعتراضات در بخش‌های حاشیه‌ای در شهرهای کوچک و در بخشی از جامعه که به لحاظ اقتصادی و مالی ضعیف‌تر بودند محدود باقی مانده بود. در اعتراضات 1401 همدستی طبقاتی شکل گرفته بود و در کل جامعه فراگیر شده بود. در سال 1404، مساله کلیدی همین است؛ اگر طبقه متوسط به آن پیوندد که نشانه‌های آن را در روزهای 18 و 19 دی دیدیم؛ که شهرهای بزرگ وارد اعتراض شدند، شعارها تنوع پیدا کرد و به صورت طبیعی کنترل آن برای حاکمیت سخت می‌شود.

طبقه متوسط درحال کوچکتر شدن و طبقه فرودست درحال بزرگتر شدن است

او گفت: چیزی که ما این روزها می‌بینیم، شروع‌کننده‌اش طبقه فرودست بوده و معمولا مطالباتش اقتصادی است نه در ایران و در همه جای جهان، طبقه پایین درآمدی زمانی به اعتراض دست می‌زند که دیگر چیزی برای از دست دادن نداشته باشد و مطالبات فرهنگی، سیاسی آنها معمولا کمتر است. دلیلش روشن است در واقع شرایط اقتصادی به آنها اجازه چنین مطالباتی را نمی‌دهد چون درگیر نیازهای اولیه هستند و طبیعتا این نیازها محرک رفتارهای سیاسی آنهاست. به دلیل اینکه طبقه متوسط به این اعتراضات اضافه شده من گمان نمی‌کنم دیگر با راهکارهای اقتصادی بتوان آن را مدیریت کرد.

این تحلیلگر بازار سرمایه تاکید کرد: دو نکته وجود دارد، در 20 سال اخیر، به دلیل تحریم و وضعیت بسیار بد و بی کیفیت سیاستگذاری در کشور عملا درآمد طبقه متوسط در جامعه در حدی کاهش پیدا کرده که با آن تعریفی که در اقتصاد رایج است این طبقه در ایران در حال کوچک شدن است. برآوردهایی وجود داشت که در دهه 80، نزدیک 60 درصد جامعه ایران در طبقه متوسط درآمدی تعریف می‌شدند در 1402 این عدد به 29 درصد کاهش پیدا کرد و این فروریزش به طبقه فرودست بوده یعنی کسانی که از طبقه متوسط خارج شدند به طبقه پایین ریزش کردند پس طبقه فرودست به لحاظ جمعیتی بزرگ تر شد و متوسط نیزکوچک‌تر.

کالابرگ یک میلیون تومانی حتی برای طبقه فقیر هم عدد معناداری نیست

نامداری ادامه داد: نکته دوم این است که طبقه متوسط ذاتا توانایی سازماندهی دارد؛ به دلیل اینکه تحصیل کرده‌تر است، در نهادهای مدنی حضور دارد، با رسانه‌ها ارتباط دارند و توانایی نمادسازی و شعارسازی دارند. برای مثال در سال 1401 انبوهی شعار و ترانه، اکت سیاسی و اکت نمادین شکل گرفت در حال که سال 96 و 98 به این صورت نبود برای همین کنترل این دو اعتراض برای حاکمیت ساده تر بود چون صدای آنها کمتر انعکاس پیدا می‌کرد در رسانه هم داخل و هم خارج ایران چون نمادها و توانایی سازماندهی کمتری داشتند. 

او افزود: در اعتراض 1404 نیز نکته همین است یعنی ضمن اینکه ما با طبقه فرودست بزرگتری روبه‌رو هستیم و طبقه متوسط کوچکتری در 1404 داریم، اما اگر طبقه متوسط اضافه شود که همانطور که گفتم که نشانه‌هایی از اضافه شدن طبقه متوسط دیده شد؛ طبیعتا این بخش توانایی نمادسازی و... دارند و این باعث می‌شود که با پاسخ دادن به مطالبات اقتصادی هم امکان مدیریت آن وجود ندارد.

او همچنین گفت: کالابرگ 1 میلیون تومانی حتی در بخش پایین‌دست جامعه عدد معناداری نیست و به نظر می‌رسد که حتی مطالبات اقتصادی را هم نمی‌توانند به سادگی پاسخ دهند. ضمن اینکه مطالبات اقتصادی در ذات خود مذاکره پذیری کمتری دارند یعنی در جنبشی که در حوزه فقر به وجود آمده حاکمیت نمی‌تواند مذاکره کند که تا یکی دو ماه دیگر فقر را برطرف می‌‎کند یا بیکاری را ظرف یک تا شش ماه برطرف کند و بگوید من به مطالبات شما پاسخ می‌دهم، این مطالبات بلندمدت است و پیش نیاز لازم دارد. 

مطالبات در اعتراضات 1404، اقتصادی است و مذاکره پذیری کمتری دارد

نامداری گفت: فیلترینگ اینترنت یک مطالبه فرهنگی است و شما می‌توانید مذاکره کنید و آن را برطرف کنید؛ حجاب نیز تا حدی به این شکل بود یا آزادی زندانیان سیاسی، آزادی مطبوعات، آزادی بیان که قابل مذاکره است. برای همین جنبش‌های طبقه متوسط، ضمن اینکه توانایی سازماندهی بالاتری دارد مطالبات مذاکره پذیر تری هم دارد چیزی که ما در 1404 می بینیم اولا مطالبات اقتصادی است و مذاکره‌پذیری کمتری دارد. 

این فعال اقتصادی ادامه داد: به صورت تخصصی از موضع حیطه کاری خود بگویم، به خاطر نمی‌آورم در ایران، در این سطح ارتباطات قطع شود و حتی تلفن‌ها قطع شوند؛ در بدترین دوران هم دست‌کم تلفن فعال بود؛ اما می بینیم که در تهران و شهرهای دیگر تلفن شب‌ها قطع می‌شود و پیامک همچنان قطع است در حالی که به لحاظ زیرساختی و نسبت به 20 سال گذشته توسعه یافته تر هستیم؛ یعنی اگر بخواهند خاموشی دیجیتالی ایجاد کنند می‌توانند هوشمندانه‌تر ایجاد کنند.

او در ادامه در رابطه با تعطیلی و اعتصاب بازاریان و اثر آن بر اقتصاد کشور گفت: مدت‌هاست که اقتصاد ما درگیر رکود و نزول است و ما رشد اقتصادی نداریم؛ این اتفاق شرایط را سخت تر می کند و وضعیت را وارد چرخه مخرب دائمی می‌کند و بد و بدتر می‌شود. اینکه آیا حاکمیت می‌تواند این چرخه مخرب را بشکند؟ من فکر می‌کنم در کوتاه‌مدت با روش‌های اقتصادی خیر، حاکمیت اگر می‌خواهد تغییری ایجاد کند باید در کوتاه مدت با روش های سیاسی تلاش کند و اجازه ندهد طبقه متوسط به اعتراضات اضافه شود. به نظر من روش‌های سیاسی پاسخگوی یک سری مطالبات معنادار طبقه متوسط است که سریعتر می‌توان آن را برآورده کرد و جنبه نمادین پررنگ‌تری دارند برای مثال برداشتن فیلترینگ اینترنت یا در حوزه زنان یک سری آزادی‌‎ها را به رسمیت بشناسند. در این وضعیت لایحه مهریه کار عجیب و غلطی بود و تنها ابزار چانه زنی زنان را از آنها می‌گرفت.

کنترل‌های سیاسی و امنیتی نتیجه‌ای نخواهد داشت

او تصریح کرد: من فکر می‌کنم حاکمیت باید یک سری پاسخ به مطالبات سیاسی این چنینی بدهد. مهمتر از همه شروع مذاکره و دادن سیگنال‌هایی برای توافق برخلاف آن چیزی که برخی طیف ها ترویج می‌کنند نشانه ضعف نیست، نشانه تصمیم‌گیری برای یک تغییر رویکرد و یک گشایش است.

این تحلیلگر اقتصادی تاکید کرد: این اقدامات در کوتاه مدت می تواند به بخشی از جامعه این حس را بدهد که به این اعتراضات نپیوندند. در بلندمدت نیز هیچ راهی وجود ندارد مگر بهبود وضعیت اقتصادی ایران. تحقق این امر هم هیچ راهی ندارد مگر اینکه سیاستگذاری باکیفیت داشته باشیم و نظام اداری کشور مشارکتی باشد و سیاست‌گذاری مبتنی بر علم روز داشته باشیم . به همین دلیل باید افراد تحصیل‌‎کرده، فارغ از باورها، جنسیت و قومیت در اداره کشور مشارکت کنند. 

نامداری با تاکید براینکه هیچ راهی جز بهبود رابطه کشور با جهان نداریم، گفت: این یک برنامه بلندمدت است اما در کوتاه مدت حاکمیت باید دست فرمان را تغییر دهد و برای اینکه برای خودش زمان بخرد تا بتواند به سراغ برنامه‌های بلندمدت برود، در کوتاه مدت در حوزه های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی که سریع‌تر می‌شود در آن تغییر ایجاد کرد، تغییراتی را ایجاد کند. تنها چیزی که واضح است نتیجه نخواهد داد کنترل‌های سیاسی و امنیتی و برخورد با اعتراضات است زیرا این قسم رفتارها همدستی طبقه متوسط و فرودست را جلوتر می‌اندازد و روی این آتش نفت خواهد ریخت.