خاورمیانه در آستانه دور جدید جنگ علیه ایران | چرا وقوع جنگ برای کشورهای خلیج فارس ویرانگر خواهد بود؟ | نشانه‌های بازگشت اسرائیل به جنگ
به گزارش اقتصادنیوز، هم‌زمان با آماده‌سازی دیپلمات‌های آمریکایی برای تخلیه سفارتخانه‌ها و افزایش پروازهای جنگنده‌های اسرائیلی در نزدیکی مرز ایران، نگرانی‌ها از آغاز دور تازه‌ای از جنگ در خاورمیانه بالا گرفته است.
میدل‌ایست‌آی در گزارشی نوشته است: تهران و واشنگتن هیچ‌یک حاضر نیستند از مواضع خود عقب‌نشینی کنند و در صورت ازسرگیری حملات آمریکا و اسرائیل، کشورهای خلیج فارس ممکن است با موج تازه‌ای از حملات به زیرساخت‌های انرژی، فرودگاه‌ها و مراکز فناوری روبه‌رو شوند؛ بحرانی که می‌تواند پیامدهای اقتصادی و امنیتی گسترده‌ای برای کل منطقه داشته باشد.
هشدار به دیپلمات‌ها
دیپلمات‌های آمریکایی خود را برای تخلیه سفارتخانه‌ها آماده می‌کنند و جنگنده‌های اسرائیلی ماموریت‌های پروازی خود را در نزدیکی مرز ایران انجام می‌دهند. ارزیابی مقام‌های عرب و آمریکایی در منطقه که با پایگاه خبری «میدل ایست آی» گفت‌وگو کرده‌اند، این است که ازسرگیری حملات آمریکا و اسرائیل به ایران بیش از آنکه به اصل وقوع جنگ مربوط باشد، به زمان آغاز آن بستگی دارد.
ایران تهدید کرده است در صورت حمله دوباره، مراکز داده و تاسیسات هوش مصنوعی مرتبط با آمریکا در کشورهای خلیج فارس را که ارزش آنها به تریلیون‌ها دلار می‌رسد، هدف قرار می‌دهد. زیرساخت‌های انرژی و فرودگاه‌ها نیز در فهرست اهداف احتمالی تهران قرار دارند. در چنین شرایطی، نشانه‌ها حاکی از آن است که منطقه ممکن است در آستانه دور جدید جنگ قرار گرفته باشد.
آرون دیوید میلر، مذاکره‌کننده پیشین خاورمیانه در دولت‌های جمهوری‌خواه و دموکرات آمریکا، به میدل ایست آی گفت: تشدید تنش در راه است. اینکه این اتفاق پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا رخ دهد یا پس از آن، مسئله اصلی نیست. آنچه اهمیت دارد، هدف این تشدید تنش است.
درگیری مستقیم میان ایران و آمریکا پس از امضای آتش‌بسی شکننده در ماه آوریل تا حد زیادی متوقف شد، اما دو طرف هرگز تفاهم‌نامه ۱۴ ماده‌ای را که در ماه ژوئن برای پیشبرد توافقی جامع‌تر امضا شده بود، اجرا نکردند.
این تفاهم‌نامه از نگاه بسیاری از ناظران، امتیازهای گسترده‌ای به ایران می‌داد؛ امتیازهایی که به گفته کارشناسان، دولت دونالد ترامپ به‌سادگی نمی‌تواند آنها را بپذیرد.
میلر درباره شکاف میان مواضع دو طرف گفت: اختلافی بنیادین وجود دارد؛ شکافی با ابعادی بسیار گسترده که نمی‌توان آن را پر کرد. ایران حاضر نیست موضع خود را درباره تنگه هرمز، مسئله هسته‌ای یا حوثی‌ها به اندازه‌ای تغییر دهد که ترامپ بتواند آن را به‌عنوان پیروزی به افکار عمومی عرضه کند.
نشانه‌های بازگشت آمریکا و اسرائیل به جنگ با ایران
فرستادگان ترامپ در حال فراهم کردن زمینه برای بازگشت به درگیری نظامی هستند. ریک اسکات، سناتور جمهوری‌خواه و از متحدان مهم ترامپ، روز پنجشنبه در گفت‌وگو با شبکه فاکس نیوز ادعا کرد: در نهایت باید به تلاش خود ادامه دهیم تا مطمئن شویم تغییر رژیم اتفاق می‌افتد.
مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، نیز در گفت‌وگو با روزنامه فایننشال تایمز اعلام کرد که کاخ سفید برای یک درگیری طولانی‌مدت آمادگی دارد.
او در مصاحبه‌ای که روز جمعه منتشر شد، گفت: رئیس‌جمهور و نیروی دریایی آمریکا می‌توانند این محاصره بنادر ایران را در آینده قابل پیش‌بینی ادامه دهند.
جنگی که در ابتدا با ادعای آمریکا درباره ضرورت وارد کردن ضربه‌ای فلج‌کننده به برنامه هسته‌ای ایران آغاز شد، اکنون به نبردی فراگیرتر بر سر تعیین قواعد قدرت در خاورمیانه تبدیل شده است.
برای مثال، ایران به دنبال دریافت عوارض از کشتی‌هایی است که از تنگه هرمز عبور می‌کنند. ایران و آمریکا نیز در این آبراه حملات متقابل انجام داده‌اند. واشنگتن با اعمال محاصره علیه ایران، فشار سنگینی بر اقتصاد کشور وارد کرده و تهران نیز با حمله به کشتی‌ها، هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی را افزایش داده است.
تنها در ماه جاری میلادی دست‌کم ۲۷ کشتی هدف حمله قرار گرفته‌اند؛ رقمی که از ماه مارس تاکنون سابقه نداشته است.
تنش میان ایران و آمریکا همچنین به فروپاشی آتش‌بس در یمن کمک کرده است؛ جایی که درگیری میان حوثی‌های همسو با ایران و دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده بین‌المللی یمن، که از حمایت عربستان سعودی برخوردار است، بار دیگر شدت گرفته است.
کارشناسان معتقدند بازگشت به جنگ ممکن است اجتناب‌ناپذیر شود، زیرا نه دولت ترامپ و نه تهران از وضعیت کنونی رضایت ندارند؛ با این حال، هیچ‌یک از دو طرف نیز خود را در موقعیتی نمی‌بیند که ناچار به دادن امتیاز باشد.
ایران قیمت نفت را زیر نظر دارد و آمریکا حجم صادرات را
گریگوری برو، کارشناس انرژی و ایران در گروه اوراسیا، شرکت مشاوره ژئوپلیتیکی، به میدل ایست آی گفت ایران و ترامپ تحولات بازار نفت را دنبال می‌کنند، اما هر یک از این تحولات برداشت متفاوتی دارند.
شرکت انرژی کپلر این هفته داده‌هایی منتشر کرد که نشان می‌دهد صادرات نفت و فرآورده‌های نفتی خاورمیانه در هفته گذشته به سطح پیش از جنگ ایران بازگشته است. برخی کارشناسان هشدار داده‌اند که این آمار ممکن است تحت تاثیر افزایش موقت فعالیت‌ها قرار گرفته باشد. با این حال، صادرات نفت متحدان آمریکا در منطقه افزایش یافته، در حالی که محاصره دریایی آمریکا صادرات ایران را محدود کرده است.
عربستان سعودی با استفاده از خطوط لوله و مسیرهای جایگزین، نفت خود را از طریق دریای سرخ صادر می‌کند تا از مسیرهای تحت کنترل حوثی‌ها در باب‌المندب عبور نکند. در همین حال، کشورهای حاشیه خلیج فارس که در داخل تنگه هرمز قرار دارند، از سازوکاری رفت‌وبرگشتی استفاده می‌کنند: شناورهای متعلق به دولت، نفت را به نفتکش‌های بزرگ‌تری منتقل می‌کنند که در انتظار بارگیری در دریای عمان هستند.
آمریکا می‌گوید نیروی دریایی این کشور اسکورت کشتی‌ها را بر عهده دارد؛ اقدامی که هزینه بالایی به همراه دارد.
با وجود افزایش حجم صادرات، قیمت‌ها کاهش نیافته‌اند. بهای نفت برنت، شاخص بین‌المللی قیمت نفت، از زمان امضای تفاهم‌نامه با ایران ۴۳ درصد افزایش یافته است. قیمت گازوئیل نیز حدود ۳۵ درصد بالا رفته، در حالی که افزایش قیمت بنزین کمتر از ۱۰ درصد بوده است.
تردیدی نیست که اقتصاد ایران تحت فشار قرار گرفته است. تورم در ماه سپتامبر به رقم چشمگیر ۹۰ درصد رسید. با این حال، رهبران ایران بر این باورند که می‌توانند دور دیگری از جنگ را تحمل کنند، در حالی که دولت ترامپ زودتر از تهران از ادامه فشارها عقب‌نشینی خواهد کرد.
او گفت: اگر آمریکا حجم صادرات از تنگه هرمز را زیر نظر دارد، ایرانی‌ها قیمت‌ها را دنبال می‌کنند. آنها اطمینان نسبتا زیادی دارند که می‌توانند فشارها را برای مدتی طولانی‌تر از ترامپ تحمل کنند.
برو در ادامه هشدار داد: اگر آمریکا و اسرائیل بار دیگر مستقیما ایران را بمباران کنند، قطعا شاهد حملات تهاجمی‌تر ایران به زیرساخت‌های انرژی خواهیم بود. در چنین شرایطی، آمریکا نیز منابع کمتری برای مدیریت سازوکار اسکورت کشتی‌ها در اختیار خواهد داشت.
او افزود که قیمت انرژی همچنان در سطحی بالا باقی خواهد ماند.
چرا جنگ برای کشورهای خلیج فارس ویرانگر خواهد بود؟
پیش از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ماه فوریه، برخی کشورهای خلیج فارس تلاش‌های گسترده‌ای برای جلوگیری از آغاز جنگ انجام داده بودند. در جریان جنگ، عربستان سعودی و امارات متحده عربی به آمریکا در حمله به ایران پیوستند، اما ریاض بعدتر رویکرد خود را تغییر داد و از میانجی‌گری حمایت کرد. خبرگزاری رویترز نیز گزارش داد که امارات برای متوقف شدن حملات ایران به این کشور، به تهران پول پرداخت کرده است.
به گفته کارشناسان، در دور دوم جنگ، کشورهای خلیج فارس برای حفظ جایگاه راهبردی خود با دشواری بیشتری روبه‌رو خواهند شد؛ در حالی که خود در خط مقدم حملات تلافی‌جویانه ایران قرار می‌گیرند. پس از حمله آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه، ایران هزاران حمله پهپادی و موشکی علیه کشورهای منطقه انجام داد.
عبدالله بابود، استاد دانشگاه عمان و کارشناس روابط بین‌الملل، به میدل ایست آی گفت: از نگاه کشورهای خلیج فارس، این وضعیت ویرانگر خواهد بود. همین حالا هم مشکلات اقتصادی جدی در منطقه دیده می‌شود.
بر اساس گزارش بلومبرگ، انتظار می‌رود بحرین برای تقویت ذخایر ارزی رو به کاهش خود، کمک مالی‌ای به رهبری امارات دریافت کند. اقتصاد قطر نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱۵ درصد کوچک شده است. صندوق بین‌المللی پول نیز پیش‌بینی می‌کند اقتصاد امارات چهار درصد کوچک شود. عربستان سعودی هم ناچار شده است یک کنفرانس مهم سرمایه‌گذاری را به دلیل حملات حوثی‌ها لغو کند.
بابود گفت: «شورهای خلیج فارس گروگان بحرانی شده‌اند که پایانی برای آن دیده نمی‌شود. قطر در تلاش برای میانجی‌گری است. ترامپ عمان را به حاشیه رانده است. امارات، کویت و عربستان سعودی سکوت کرده‌اند. آنها نمی‌دانند چه باید بکنند و نمی‌توانند رفتار ترامپ را پیش‌بینی کنند.
مروان معشر، وزیر خارجه پیشین اردن و معاون بخش مطالعات بنیاد کارنگی برای صلح بین‌المللی، نیز به میدل ایست آی گفت: به‌جز اسرائیل، هیچ طرفی واقعا خواهان ادامه جدی جنگ نیست.
احتمال ازسرگیری جنگ در شرایطی مطرح می‌شود که انتخابات پارلمانی اسرائیل قرار است هفته آینده برگزار شود. دونالد ترامپ در حمایت از بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، بر احتمال حملات تازه تاکید کرد و گفت می‌خواهد به تمام کردن کار علیه ایران کمک کند، مگر آنکه تهران به‌سرعت رفتار خود را تغییر دهد.
کارشناسان می‌گویند با توجه به محبوبیت جنگ در میان بخش‌هایی از جامعه اسرائیل، ازسرگیری درگیری‌ها می‌تواند به سود نتانیاهو تمام شود؛ چه با افزایش شانس پیروزی او در انتخابات و چه با فراهم کردن زمینه ادامه حضورش در مقام نخست‌وزیری، در صورتی که نتیجه انتخابات قاطع نباشد.
بابود تاکید کرد که تردیدی درباره توانایی آمریکا و اسرائیل برای وارد کردن خسارت‌های گسترده به زیرساخت‌های ایران وجود ندارد، اما جمهوری اسلامی همچنان قادر است خسارت‌های قابل توجهی به کشورهای خلیج فارس وارد کند.
سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در مصاحبه‌ای با پایگاه خبری دراپ‌سایت نیوز در همین هفته، به‌روشنی اعلام کرد که اگر آمریکا جنگ را از سر بگیرد، ایران تاسیسات انرژی کشورهای خلیج فارس را هدف قرار خواهد داد.
او گفت: اگر راهبرد آمریکا این باشد که جنگ را طولانی کند و هم‌زمان از زیرساخت‌های انرژی کشورهای همسایه برای جبران فشار ناشی از تنگه هرمز و حفظ محاصره ایران استفاده کند، دولت‌های آن کشورها نباید تصور کنند که می‌توانند بدون به خطر انداختن خود، در جنگ اقتصادی علیه ایران مشارکت داشته باشند.
ترامپ تا چه اندازه بخاطر ادامه جنگ هزینه می‌دهد؟
یکی از پرسش‌های مهم در صورت آغاز دور دوم جنگ این است که کشورهای خلیج فارس تا چه اندازه توانایی دفاع در برابر حملات ایران را دارند؛ حملاتی که ممکن است قیمت انرژی را بیش از پیش افزایش دهند.
گزارش بازرس کل آمریکا در ماه سپتامبر نشان می‌داد که این کشور با کمبود ذخایر راهبردی در برخی مهمات کلیدی روبه‌رو است. میدل ایست آی در ماه مارس گزارش داده بود که آمریکا از پیش با کمبود موشک‌های رهگیر مواجه بوده است؛ آن هم پیش از هفته‌ها درگیری شدید در منطقه. با این حال، دولت ترامپ بارها کمبود مهمات را انکار کرده است.
آسیب‌پذیری کشورهای خلیج فارس در برابر حملات پهپادی ایران و متحدان منطقه‌ای آن، با حملات هفته‌های اخیر حوثی‌ها به عربستان سعودی بیش از پیش آشکار شده است.
عربستان زیر فشار حملات حوثی‌ها قرار دارد؛ حملاتی که بارها فرودگاه‌ها و تاسیسات مهم انرژی این کشور را هدف گرفته‌اند. به گفته مقام‌های سعودی، از ابتدای ماه اکتبر دست‌کم ۲۱ نفر در حملات حوثی‌ها به فرودگاه‌های عربستان کشته شده‌اند که در میان آنها زائران مذهبی نیز حضور داشته‌اند. در ماه سپتامبر نیز حمله‌ای که به گروه‌های مسلح همسو با ایران در عراق نسبت داده شد، خط لوله شرق به غرب عربستان را هدف قرار داد.
معشر گفت: ادامه جنگ فقط مشکلات بیشتری برای کشورهای خلیج فارس ایجاد خواهد کرد و روشن است که این جنگ به تغییر رژیم در ایران منجر نمی‌شود. در همین حال، ترامپ در داخل آمریکا به دلیل افزایش قیمت سوخت و مواد غذایی تحت فشار قرار گرفته است.
با این حال، میلر که اکنون پژوهشگر ارشد بنیاد کارنگی برای صلح بین‌المللی است، معتقد است ممکن است محدودیت‌هایی که معمولا برای ترامپ در نظر گرفته می‌شود، آن‌قدرها هم جدی نباشد؛ به‌ویژه با توجه به خشم او از اینکه ایران در اوایل سال جاری مانع دستیابی سریعش به پیروزی شد.
میلر گفت: هیچ محاسبه هزینه و فایده‌ای در کار نیست، چون دونالد ترامپ در نهایت از این وضعیت آسیب جدی نخواهد دید. ممکن است در انتخابات میان‌دوره‌ای کنترل مجلس نمایندگان و شاید سنا را از دست بدهد، اما خودش مشکلی نخواهد داشت. خانواده‌اش هم در امان خواهند بود. او کتابخانه ریاست‌جمهوری‌اش را خواهد ساخت.
او در پایان پرسید: هیچ نشانه‌ای از فوریت ترامپ برای پایان دادن به این ماجرا دیده نمی‌شود. هیچ‌کس او را پاسخگو نمی‌کند. هزینه این جنگ برای دونالد ترامپ کجاست؟
