رمزگشایی از دیدارهای پُرتکرار مقامات ایران و روسیه | جنگ با آمریکا چطور تهران را به مسکو نزدیک‌تر کرد؟
به گزارش اقتصادنیوز، در میانه جنگ ایران و آمریکا، مجموعه‌ای از دیدارها میان مقامات دیپلماتیک ایران و روسیه صورت گرفته است. اظهارات مثبت مقامات دو کشور نشان می‌دهد که تهران، همکاری نزدیک‌تر با مسکو را برای تقویت و بازدارندگی بلندمدت خود ضروری می‌داند.
نگاه ایران به روسیه تغییر می‌کند؟
انیسه بصیری تبریزی در چتم‌هاوس نوشت: جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، نگاه تهران به روسیه را به‌طور اساسی تغییر داده است. پیش‌تر برخی در تهران مسکو را شریکی غیرقابل‌اعتماد می‌دانستند که از حمایت ایران بیش از اندازه سود می‌برد. اما اکنون، روسیه بیش از گذشته شریکی مهم برای تقویت نظامی ایران، بازسازی پس از جنگ و ایجاد بازدارندگی بلندمدت تلقی می‌شود.
سه دیدار مهم در یک ماه
در ماه اکتبر، مقام‌های ارشد ایران و روسیه سه دیدار سطح بالا برگزار کردند که نشان‌دهنده اهمیت بالای روابط دو کشور است.
هشتم اکتبر، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در حاشیه نشست منطقه‌ای در ترکمنستان با ولادیمیر پوتین دیدار کرد. دو طرف بر اراده سیاسی مشترک برای گسترش روابط در حوزه‌های مختلف، از جمله تجارت و همکاری اقتصادی، تأکید کردند.
اقتصادنیوز: ترامپ در سیاست خارجی بیش از هر چیز به بازکردن گره‌های پیچیده از راه میان‌بر علاقه دارد. او همچنین ممکن است تغییر حکومت در کوبا را راهی برای منحرف‌کردن توجه‌ها از ناکامی خود در پرونده ایران بداند.
۱۹ اکتبر، سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، برای نخستین بار از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه به تهران سفر کرد. او با پزشکیان، عباس عراقچی، وزیر خارجه و محسن رضایی، رئیس شورای عالی امنیت ملی، دیدار کرد. انرژی، حمل‌ونقل و روابط دوجانبه از محورهای مذاکرات بود. همچنین بر اجرای توافق جامع مشارکت راهبردی امضاشده در ژانویه ۲۰۲۵ و ادامه همکاری‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری با وجود شرایط جنگی تأکید شد.
پس از این دیدارها، عراقچی اعلام کرد: « در تاریخ، هیچ‌گاه روابط ایران و روسیه تا این اندازه نزدیک نبوده است.» پزشکیان نیز از حمایت روسیه در جریان جنگ قدردانی کرد. محسن رضایی نیز بر عزم تهران برای تقویت همکاری راهبردی با مسکو تأکید کرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد ساختار امنیتی ایران نیز از گسترش این روابط حمایت می‌کند.
۲۷ اکتبر، پزشکیان برای شرکت در مجمع کشورهای صادرکننده گاز به مسکو رفت و بار دیگر با پوتین درباره همکاری‌های دوجانبه گفت‌وگو کرد. او از حمایت و کمک روسیه در حوزه‌های سیاسی و اقتصادی قدردانی کرد. پوتین نیز گفت مبادلات تجاری دو کشور در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶، ۱۰.۴ درصد افزایش یافته است.
تاکید پوتین بر همکاری‌های هسته‌ای با تهران
پوتین همچنین بر ادامه پروژه‌های مشترک، از جمله نیروگاه هسته‌ای بوشهر، تأکید کرد. شرکت دولتی روس‌اتم اعلام کرد شمار نیروهای ساختمانی خود در بوشهر را به ۲۰۰ نفر افزایش می‌دهد. این شرکت پس از آغاز جنگ، کارکنانش را از نیروگاه خارج کرده بود.
نویسنده مدعی شد:در کنار تحولات در همکاری‌های هسته‌ای، محتوای این دیدارها تفاوت چندانی با مذاکرات پیشین دو کشور نداشت. با این‌حال، نکته قابل‌توجه لحن مثبت‌تر مقامات ارشد سیاسی و امنیتی ایران است؛ موضوعی که از ارزیابی مساعدتر جایگاه راهبردی روسیه حکایت دارد، البته این موارد لزوما به معنای تغییر دیدگاه همه تصمیم‌گیرندگان ایرانی نیست.
عبور از تردیدهای گذشته
نویسنده مدعی شد: این اشتیاق برای گسترش روابط با روسیه در تضاد با تردیدهای پیشین تهران درباره منافع اتحاد با مسکو قرار دارد. بخش‌هایی از ساختار رهبری ایران از مدت‌ها پیش نسبت به روسیه بدبین بوده‌اند.
این بدبینی از اواخر سال ۲۰۲۲ و همزمان با جنگ اوکراین شدت گرفت.
نویسنده مدعی شد: با این حال، چهره‌های بانفوذ در تهران بارها درباره اتحاد راهبردی با مسکو تردید کرده‌اند. یکی از فرماندهان پیشین نیروی دریایی سپاه گفته بود: «برخی بر این باورند که روسیه تلاش کرد تا ایران را وارد جنگ اوکراین کند تا تنها نماند و فشار تحریم‌ها بر ایران افزایش یابد.»
در سال ۲۰۲۲، آمریکا و اتحادیه اروپا به دلیل حمایت از روسیه، تحریم‌های بیشتری علیه ایران اعمال کردند.
نویسنده مدعی شد: همچنین در جریان سفر قبلی لاوروف به تهران در فوریه ۲۰۲۵، برخی تحلیلگران ایرانی هشدار دادند که مسکو ممکن است از ایران به‌عنوان برگ برنده در مذاکرات با واشنگتن درباره اوکراین استفاده کند.
منتقدان روابط نزدیک‌تر با روسیه همچنین معتقد بودند مسکو از حمایت تهران بیش از اندازه سود می‌برد، بدون آنکه کمک مشابهی در مقابل ارائه دهد. به‌ویژه، تهران احساس می‌کرد روسیه در جریان جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ حمایت قابل‌توجهی از این کشور نکرده است. روسیه حتی جنگنده‌های پیشرفته سوخو-۳۵ را که ایران اعلام کرده بود پیش از جنگ خریداری کرده، تحویل نداد.
تمایل مقامات ایرانی برای همکاری نزدیک‌تر با مسکو
با این وجود، به‌نظر می‌رسد که جنگ آمریکا و اسرائیل ارزیابی تهران از ارزش همکاری با روسیه را تغییر داده است. بر اساس چندین گزارش، روسیه اطلاعاتی درباره مواضع نظامی آمریکا، تصاویر ماهواره‌ای برای هدف‌گیری و قطعات تسلیحاتی در اختیار ایران قرار داده است. ارزیابی تأثیر واقعی این کمک‌ها در میدان نبرد دشوار است، اما شواهد برخلاف ادعای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، مبنی بر اینکه مسکو و پکن هیچ کمکی به تهران نکرده‌اند، نشان‌دهنده حمایت روسیه از ایران است.
این حمایت احتمالا جایگاه طرفداران نزدیکی به مسکو در ساختار امنیتی ایران را تقویت کرده است. این گروه که پیش‌تر از حمایت ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور فقید، برخوردار بود، اکنون جنگ را تأییدی بر استدلال دیرینه خود می‌داند: همکاری نزدیک‌تر با روسیه می‌تواند منافع راهبردی ملموسی برای ایران داشته باشد؛ از جمله کمک به دور زدن تحریم‌ها، کاهش انزوای دیپلماتیک و مقابله با فشار غرب.
اظهارات مثبت‌تر مقام‌های ارشدی مانند پزشکیان و عراقچی نشان می‌دهد حمایت از همکاری نزدیک‌تر با روسیه در طیف گسترده‌تری از جریان‌های سیاسی ایران، حتی در میان منتقدان پیشین همسویی با مسکو، در حال افزایش است.
از همکاری گزینشی تا ضرورت رهبرادی
با توجه به جنگ ایران و آمریکا و تلاش ایران برای تقویت بازدارندگی و بازسازی در ماه‌های آینده، همکاری با روسیه احتمالاً بیش از گذشته به یک ضرورت راهبردی تلقی خواهد شد.
البته این همکاری‌ها صرفاً ابزاری برای دور زدن تحریم‌ها و مقابله با فشار غرب نیستند، چرا که این مشارکت اکنون توجیه امنیتی فوری‌تری یافته و نیازهای نظامی کنونی و اهداف بلندمدت ایران را در بر می‌گیرد.
پیامدهای نزدیکی به روسیه در صورت دور جدیدی از درگیری‌ها
در کوتاه‌مدت، کمک‌های فنی و قطعات تسلیحاتی می‌توانند با حفظ توانمندی‌هایی که طی ماه‌ها جنگ تضعیف شده‌اند، به ایران برای ادامه مقاومت کمک کنند. تخصص روسیه می‌تواند در بازسازی پدافند هوایی، زیرساخت‌های موشکی و صنایع دفاعی ایران مؤثر باشد. اطلاعات روسیه نیز می‌تواند به نیروهای ایرانی در ردیابی تجهیزات نظامی آمریکا و تصمیم‌گیری‌های عملیاتی کمک کند.
حمایت مسکو در صورت تشدید دوباره درگیری‌ها اهمیت بیشتری خواهد داشت. این حمایت می‌تواند توان ایران را برای پیش‌بینی حملات، حفظ ظرفیت‌های نظامی و تحمیل هزینه به دشمنان افزایش دهد.
در میان‌مدت و در صورت پایان جنگ، همکاری تهران و مسکو احتمالاً با هدف بازسازی توان نظامی ایران ادامه خواهد یافت و بر پدافند هوایی، پهپادها و فناوری موشکی متمرکز خواهد بود.
پیامدهای بلند مدت
هرچند توان روسیه برای پاسخ‌گویی به نیازهای ایران به‌دلیل ادامه جنگ اوکراین و فشار بر صنایع دفاعی این کشور محدود است، حتی انتقال گزینشی فناوری و دانش فنی نیز می‌تواند به تهران در رفع آسیب‌پذیری‌ها و احیای سریع‌تر توان بازدارندگی کمک کند. برای مثال، روسیه می‌تواند قطعات جایگزین سامانه پدافندی اس-۳۰۰ و فناوری جنگ الکترونیک را در اختیار ایران قرار دهد.
با این حال، این رابطه احتمالا در برنامه‌ریزی‌های نظامی آینده، خرید تسلیحات و همکاری‌های صنایع دفاعی جایگاه محوری‌تری پیدا خواهد کرد. چنین روندی توان ایران را برای مقاومت در برابر فشارهای نظامی و اقتصادی آمریکا افزایش می‌دهد، هرچند موازنه قدرت را به‌کلی تغییر نخواهد داد.
روسیه، بازیگری مهم در راهبرد جدید امنیتی تهران
جنگ با آمریکا شاید روسیه را به تضمین‌کننده‌ای قابل‌اعتماد برای امنیت ایران تبدیل نکرده باشد، اما می‌تواند مسکو را به بخشی ماندگارتر از راهبرد امنیتی تهران تبدیل کند؛ به‌گونه‌ای که این مشارکت، فارغ از اینکه چه کسی در قدرت باشد، به‌سختی قابل بازگشت خواهد بود.
