آیا شاخص حمل‌ونقل دریایی بالتیک معیار خوبی برای پیش‌بینی رکود است؟

شاخص حمل و نقل دریایی بالتیک (Baltic Dry Index or BDI) معیاری برای ارزیابی قیمت حمل و نقل دریایی محموله‌های فله‌ای خشک از مواد خام مانند سنگ آهن، زغال‌سنگ، سیمان و غلات است. این شاخص در سال 1985 توسط بورس بالتیک مستقر در لندن ایجاد شد.

شاخص حمل و نقل دریایی بالتیک به صورت روزانه توسط گروهی از معامله‌گران حمل و نقل دریایی بورس بالتیک ارزیابی می‌شود. بدین صورت که حمل و نقل در 23 مسیر دریایی مد نظر قرار می‌گیرد سپس میانگین قیمت‌ها محاسبه می‌شود. شاخص بالتیک یک شاخص ترکیبی است که شامل زیرشاخص‌های زیر می‌شود:

(1)شاخص کشتی‌های کیپ سایز(BCI) 
(2)شاخص کشتی‌های پاناماکس(BPI)
(3)شاخص کشتی‌های سوپرا ماکس(BSI)
(4)شاخص کشتی‌های هندی سایز(BHI)

شاخص‌های گفته شده قیمت حمل و نقل کشتی های باربری با ظرفیت های مختلف را بیان می‌کنند و جزئیات این کشتی‌ها در جدول زیر قابل مشاهده است:

 این شاخص اخیرا با رسیدن به مقدار 290 واحد به کمترین میزان خود از زمان ایجاد آن رسید (اگرچه پس از آن مقدار شاخص کمی بهبود یافت) و بدین ترتیب از ابتدای سال 2016 افت 40 درصد را تجربه کرد. با توجه به تجربه کاهش این شاخص در زمان بحران مالی جهانی 2008 که رکود اقتصادی وسیعی را در جهان به همراه داشت، بسیاری از تحلیلگران اقتصادی در تحلیل‌های خود به افت این شاخص به عنوان یکی از نشانه‌های وقوع رکود اقتصادی در دنیا می‌نگرند. نمودار زیر روند تغییرات شاخص تولیدات صنعتی امریکا را نشان می‌دهد و نواحی خاکستری ماه‌هایی را نشان می دهند که تغییرات BDI و شاخص تولیدات صنعتی امریکا هم جهت بوده‌اند‌:

همان‌طور که در نمودار بالا مشخص است در دوره 60ماهه اخیر در 58% ماه ها BDI و شاخص تولیدات صنعتی امریکا در یک جهت حرکت کرده‌اند. همین امر یکی از دلایلی است که تحلیلگران اقتصادی معتقدند که BDI می‌تواند به عنوان نشانه‌ای از وضعیت اقتصاد جهانی به کار رود.

با این حال انتقاداتی به این مساله وارد است. اول این که با بررسی تغییرات BDI و مقایسه آن با نوسانات سایر شاخص‌های شناخته شده اقتصادی و بازارهای مالی در نمودار زیر متوجه خواهیم شد که این شاخص دارای نوسانات بالایی است:

این مقدار بالای نوسانات که به دلیل ساختار صنعت حمل و نقل دریایی است موجب می شود که کارایی این نسبت در پیش بینی شرایط اقتصادی کمتر شود. از آنجا که روند ساخت کشتی‌های جدید پرهزینه و زمان‌بر است و از سویی از خط خارج کردن یک کشتی نیز دارایی هزینه بالایی است، انعطاف پذیری سمت عرضه در این صنعت بسیار کم است. از این رو تغییرات سمت تقاضا ، تاثیر سریع و آنی روی شاخص بالتیک خواهد داشت.

از سوی دیگر بررسی این دلیل محققان که ریزش این شاخص در زمان رکود اقتصادی 2008 را به عنوان دلیل محکمی در کارایی این شاخص می‌‌دانند، نشان می‌دهد که میزان ریزش این شاخص در زمان بحران 2008 بسیار شدیدتر از زمان کنونی بوده است. نمودار زیر این امر را به‌ خوبی نشان می‌‌دهد:

لذا کاهش اخیر این شاخص با اینکه به دلیل رسیدن به کمترین میزان خود از زمان ایجاد BDI نگران‌کننده است اما شدت آن بسیار کمتر از ریزش آن در زمان بحران 2008 است. از سوی دیگر بخش زیادی از این کاهش به علت مازاد عرضه در صنعت حمل و نقل دریایی است. که همانطور که گفته شد با توجه به ساختار طرف عرضه، رسیدن به تعادل در عرضه و تقاضا و از بین رفتن مازاد عرضه بسیار زمان بر بوده و طی این مدت این شاخص با نوسانات زیادی روبرو خواهد بود.

به عنوان نتیجه‌گیری می‌بایست گفت که این شاخص برای اشخاصی در اقتصادهای مبتنی بر صادرات مواد معدنی سرمایه‌گذاری می‌کنند مانند برزیل و استرالیا می‌تواند مهم باشد و البته دارای نتایج دوگانه برای آنها است زیرا از طرفی نشان‌‌دهنده کاهش میزان صادرات این کشورها است و از طرفی نشان‌دهنده کاهش هزینه حمل و به صرفه‌تر شدن صادرات است. اما تحلیلگران اقتصادی و همچنین سرمایه‌گذارانی که دارای پرتفوهای متنوع‌سازی شده هستند بهتر است از شاخص‌های فراگیرتری برای ارزیابی وضعیت اقتصاد جهانی استفاده کنند.

(1)- Baltic Capesize Indice
(2)- Baltic Panamax Indice
(3)- Baltic Supramax Indice
(4)- Baltic Handysize Indice

مجتبی کامل نیا (دکتری مدیریت مالی)، جلال سیف الدینی (دکتری مدیریت مالی)
* تهیه شده در مدیریت مطالعات راهبردی و اقتصادی شرکت سرمایه‌گذاری سامان مجد