چهارراه متالوژنی دنیا

همواره گفته می‌شود ایران یکی از کشورهای غنی صاحب ذخایر معدنی است که به دلیل کم توجهی سیاستگذاران و تصمیم‌گیران کشور این مزیت نتوانسته به طور کامل بالفعل شود. حال جای پرسش اینجاست که روی ذخایر معدنی ایران تا چه اندازه می توان حساب باز کرد و اگر سیاستگذار بخواهد در این خصوص تصمیاتی اخذ کند، با چه ذخایر و توانایی های معدنی مواجه است.

ایران اگرچه مساحتی به اندازه یک درصد خشکی‌های دنیا را در اختیار خود دارد و یکی از کهن‌ترین تمدن‌های بشری در آن شکل گرفته ولی از نظر زمین شناسی دارای صفحه‌ای جوان است به طوری‌که این صفحه از زاگرس تا کویر لوت و از البرز تا گنبدهای نمکی جنوب کماکان پویا و فعال هستند.

وجود ده‌ها چشمه آب گرم در برخی مناطق کشور بیانگر آن است که هنوز آتشفشان‌های نیمه فعالی در سرزمین ایران وجود دارد و میلیون‌ها سال طول می‌کشد تا صفحه ایران از پویایی و جوانی خود خارج شود به مانند آمریکا و آفریقا آرام گیرد.

بیشترین نقاط صفحه زمین‌شناسی ایران در دوران سوم زمین‌شناسی شکل گرفته به گونه‌ای که در این دوران از برخورد دو صفحه عظیم اورآسیا و ایران، کوه‌های البرز به وجود آمده و سبب شده تا برخی ذخایر سنگ‌های گرانیتی، اورانیوم و زغال‌سنگ در این مناطق به وجود آید.

در اثر رودررویی صفحه ایران و عربستان در غرب کشور رشته کوه زاگرس روییده شده است. با توجه به ساختار رسوبی منطقه زاگرس، ذخایر نفت و گاز و قیر طبیعی شکل گرفته است. در این منطقه ذخایر رسوبی فراوانی از سنگ‌های آهکی نظیر دولومیت و سنگ آهک وجود دارد به طوری که در هر یکصد کیلومتر آن یک کارخانه سیمان احداث شده است، چرا که 80 درصد ماده اولیه برای پخت سیمان را سنگ آهک تشکیل می‌‌دهد و این ماده معدنی در مناطق زاگرس‌نشین به وفور یافت می‌شود.

در جنوب ایران نیز در اثر برخورد صفحه هند با ایران، زون مکران و گنبدهای نمکی جنوب به وجود آمده است. بر اساس مطالعات زمین‌شناسی صورت گرفته حدود 200 گنبد نمکی در ایران وجود دارد که در آن مواد معدنی چون نمک پتاس، گچ، گوگرد، سنگ آهن، اورانیوم و مس تشکیل شده است.

 در شرق کشور نیز به علت برخورد صفحه هیلمند با لوت ارتفاعات شمال‌شرقی و شرقی برون‌زا شده‌اند. این چهار برخورد صفحات زمین ایران سبب شده کشورمان به چهار راه متالوژنی دنیا تبدیل شود بیشتر فلزات پایه و اسای در آن یافت شود.

از شمال‌غربی تا جنوب‌شرقی کشور کمربند مس عبور کرده و به داخل خاک پاکستان نیز رفته است. این موضوع در خصوص ذخایر سنگ‌آهن نیز صادق است به طوری که کمربند آهنی کشور از شمال‌شرقی شروع شده و تا نواحی جنوب غربی کشور ادامه می‌یابد. خاصیت صفحه جوان زمین‌شناسی ایران وضعیتی را به وجود آورده که کشورمان را به یکی از کشورهای صاحب ذخایر معدنی ایران تبدیل کرده است به طوری که در درون کشور، زون‌های معدنی زیادی شکل گرفته و سبب شده تا ذخایری غنی از سنگ آهن، طلا و خاک‌های نادر به وجود آید. زون سنندج- سیرجان یکی از این مناطق است که می‌توان در آن انواع فلزات بارزش را یافت.

ویژگی دیگر ذخایر معدنی ایران در بکر بودن تیپ این ذخایر است. بر اساس اعلام سازمان زمین‌شناسی آمریکا، 48 تیپ برای زایش مواد معدنی در دنیا وجود دارد که 33 تیپ آن را می‌توان در ایران مشاهده کرد.

از سویی دیگر رخنمون‌هایی از مواد معدنی در کشور وجود دارد که ارتفاع آنان تا سه کیلومتر هم می‌رسد این در حالیست که در برخی کشورها، برای اکتشاف مواد معدنی مجبورند صدها متر از زمین گودبرداری کنند تا به ذخیره برسند حال آنکه برخی ذخایر فلزی در ایران نه تنها روی زمین قرار گرفته‌اند بلکه در ارتفاعات ظاهر شده و نیاز به انجام اکتشافات پیشرفته ندارند.

این موارد نشان می‌دهد که سرزمین ایران یکی از غنی‌ترین و استثتایی‌ترین انواع ذخیره معدنی را در دل خود جای داده که در صورت توجه سیاستگذاران به توسعه این بخش و بهبود فضای کسب و کار در آن می‌توان از این مزیت به بهترین شکل ممکن برای افزایش رشد اقتصادی و راه اندازی صنایع بالادستی پیشران رشد استفاده کرد.

*روزنامه‌نگار و کارشناس معدن