لحظه سرنوشتساز در رابطه ایران و آمریکا | اهرم جدید تهران برای فشار بر واشنگتن | هرمز به نقطه انفجار و جنگ تمامعیار بازمیگردد؟
به گزارش اقتصادنیوز، ایران نشان داده است که آماده تشدید رویارویی خود با ایالات متحده است. پس از آنکه نیروهای ایرانی برای نخستینبار به ناوهای جنگی آمریکا حمله کردند، مقامهای ارشد جمهوری اسلامی ایران طی روزهای اخیر هشدارهای تندتری درباره ادامه این تقابل مطرح کردهاند.
نیویورک تایمز در گزارشی نوشت: از نگاه تهران، تشدید تنش در شرایط کنونی یکی از اصلیترین اهرمهایی است که برای اعمال فشار بر واشنگتن در اختیار دارد.
به گفته تحلیلگران، مجموعه تحولات اخیر از جمله تحریم ایران و برخوردها در تنگه هرمز، خطر آن را افزایش داده است که درگیریهای پراکنده هفتههای اخیر بار دیگر به یک جنگ تمامعیار تبدیل شود.
روز سهشنبه ارتش آمریکا اعلام کرد که ایران تلاش کرده است به یک ناو جنگی آمریکایی حمله کند؛ اقدامی که به تبادل حملات میان دو طرف انجامید. چند روز پیش از آن، روز شنبه، ایران اعلام کرده بود که با موشکهای بالستیک به دو شناور نظامی آمریکا حمله کرده است. نیروهای آمریکایی نیز در واکنش، سه نفتکش ایرانی را هدف قرار دادند.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد ایران، روز یکشنبه در جمع نمایندگان مجلس گفت دوران پاسخهای متناسب به حملات آمریکا به پایان رسیده است. او گفت: از این پس هرگونه تجاوز به منافع و امنیت ایران با پاسخی سریعتر، سنگینتر و دردناکتر روبهرو خواهد شد.
اندکی بعد، محسن رضایی، مقام ارشد امنیتی ایران، از برنامه تهران برای ایجاد یک منطقه محدودشده برای کشتیرانی در خلیج فارس خبر داد؛ اقدامی که دامنه تلاشهای ایران برای کنترل رفتوآمد دریایی در تنگه هرمز را فراتر خواهد برد.
ایران تاکنون تا حد زیادی توانسته است در برابر کارزار نظامی گستردهای که آمریکا و اسرائیل از ماه فوریه آغاز کردهاند مقاومت کند. با این حال، جنگ فرسایشی در ماههای اخیر فشار اقتصادی شدیدی بر تهران وارد کرده و همین مسئله دولت ایران را به سمت افزایش لحن تهدیدآمیز و تشدید حملات سوق داده است.
محاصره دریایی آمریکا صادرات بخش قابلتوجهی از نفت ایران را متوقف کرده است؛ نفتی که مهمترین منبع درآمد کشور محسوب میشود. این وضعیت بحران اقتصادی دیرپای ایران را وخیمتر کرده است. دولت روز سهشنبه در واکنش به کمبود سوخت، قیمت برخی انواع بنزین را افزایش داد؛ اقدامی که انتظار میرود در کشوری که همزمان با تورم فزاینده، بیکاری و کاهش سریع ارزش پول ملی دستوپنجه نرم میکند، نارضایتیها را تشدید کند.
تلاش آمریکا برای حفظ مسیر عبور از تنگه هرمز
همزمان، اسکورتهای دریایی آمریکا باعث شده است شمار محدودی از نفتکشها همچنان بتوانند از تنگه هرمز عبور کنند. این اقدام عملا تلاش ایران برای بستن این آبراه را تضعیف کرده است؛ تلاشی که موجب جهش شدید قیمت جهانی نفت شده است.
تعداد کشتیهایی که با اسکورت آمریکا از تنگه عبور میکنند اندک است و این عملیات هزینه بسیار زیادی برای واشنگتن دارد. با این حال، همین اقدام مانع از افزایش بیشتر قیمت نفت شده و توانایی ایران برای تحمیل هزینه اقتصادی به آمریکا را کاهش داده است.
فرزان ثابت، تحلیلگر مسائل ایران در مؤسسه تحصیلات تکمیلی ژنو، میگوید: چطور میتوانید دوباره ابتکار عمل را به دست بگیرید؟ با تشدید تنش.
به گفته او، ایران احتمالا تلاش خواهد کرد رویارویی نظامی را تشدید کند، اما در عین حال میکوشد از بازگشت به یک جنگ تمامعیار جلوگیری کند.
لحظه «سرنوشتساز»
مقامهای ارشد ایران گفتهاند که برای بازگشت به تفاهمنامه شکنندهای که در ماه آوریل به جنگ پایان داد و قرار بود زمینه مذاکرات درباره توافق هستهای ایران را فراهم کند، آمادگی دارند.
اما دونالد ترامپ اعلام کرده است که علاقهای به مذاکره ندارد و ترجیح میدهد راهبرد فرسایشی خود و فشار اقتصادی حداکثری بر ایران را ادامه دهد.
از نگاه رهبران ایران، اکنون ممکن است بهترین زمان برای بالا بردن سطح تنش باشد؛ بهویژه در آستانه انتخابات میاندورهای آمریکا در ماه نوامبر. آنها بر این باورند که یک جنگ نامحبوب میتواند به ترامپ و حزب جمهوریخواه آسیب سیاسی وارد کند.
محمدعلی شعبانی، تحلیلگر مسائل ایران و سردبیر وبسایت منطقهای Amwaj.media، میگوید: همه نشانهها به یک لحظه سرنوشتساز اشاره دارند.
او افزود: اگر دیپلماسی شکست بخورد، مطمئن نیستم ایرانیها منتظر بمانند تا بعد از انتخابات هدف حمله قرار بگیرند.
حمله ایران به دو ناو جنگی آمریکا با موشکهای بالستیک، از نظر حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد ایران در گروه بحران بینالمللی، یک تشدید قابلتوجه در سطح درگیری محسوب میشود.
نیروهای ایرانی پیش از این تلاش جدی برای هدف قرار دادن شناورهای نظامی آمریکا انجام نداده بودند و به نظر میرسید تمایلی به انجام حملاتی که میتوانست تلفات سنگینی به نیروهای آمریکایی وارد کند، نداشتند. عزیزی میگوید: این محاسبات آشکارا تغییر کرده است.
تصمیم آمریکا برای پاسخ دادن با حمله به سه نفتکش ایرانی نشان داد که واشنگتن حمله ایران را تا چه اندازه جدی تلقی کرده است.
او گفت: هر دو طرف تلاش میکنند خطوط قرمز خود را تعیین کنند و در عین حال خطوط قرمز طرف مقابل را تا جایی که میتوانند عقب برانند.
توان نظامی ایران تغییر کرده است
این تحولات همچنین نشاندهنده تغییر در تواناییهای نظامی ایران است. به گفته عزیزی، پیش از آغاز جنگ، آمریکا تصور نمیکرد ایران بتواند پایگاههای نظامی این کشور را در منطقه با دقت هدف قرار دهد. اما ایران در ماههای اخیر نشان داده است که از چنین قابلیتی برخوردار است.
عزیزی معتقد است ایران ممکن است در هدف قرار دادن ناوگانهای دریایی آمریکا نیز به همین سطح از توانایی دست پیدا کند.
ایران همچنین تلاش خود برای تصرف و مطالعه تسلیحات دشمن را به شکل علنی دنبال کرده است. خبرگزاری ایرنا روز سهشنبه اعلام کرد نیروهای دریایی سپاه پاسداران یک زیردریایی بدون سرنشین آمریکایی موسوم به «Dive-LD» را توقیف کردهاند.
ایران پیشتر توانسته بود برخی تسلیحات دریافتشده از متحدان یا تجهیزات بهدستآمده از دشمنان خود را مهندسی معکوس کند.
فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرد این پهپاد دریایی متعلق به نسل قدیمیتر بوده و دچار نقص فنی شده است. به گفته سنتکام، این وسیله نه اطلاعات حساسی جمعآوری کرده و نه به تجهیزات محرمانه سونار یا رادار مجهز بوده است.
چند ساعت بعد، یک مقام آمریکایی اعلام کرد نیروهای این کشور در واکنش به دومین تلاش ایران طی چند روز برای هدف قرار دادن یک ناو آمریکایی، چند نفتکش ایرانی را مورد حمله قرار دادهاند.
رسانههای ایران اعلام کردند این نفتکشها در نزدیکی جزیره خارک، مرکز صنعت نفت کشور، و همچنین جاسک، بندری در سواحل جنوبی ایران، هدف قرار گرفتهاند.
طرح جدید ایران برای محدود کردن کشتیرانی در خلیج فارس
اعلام برنامه محسن رضایی برای ایجاد یک منطقه ممنوعه در خلیج فارس تلاش دیگری برای بالا بردن سطح تقابل با آمریکا بود.
رضایی جزئیات چندانی درباره این طرح ارائه نکرد، اما محمد قادری، کارشناس روابط خارجی مستقر در تهران، معتقد است هدف اصلی آن افزایش هزینه عبور کشتیهایی است که با اسکورت نیروی دریایی آمریکا از تنگه هرمز عبور میکنند.
به گفته او، این اقدام همچنین هشداری به این کشتیهاست که حتی با وجود اسکورت آمریکا نیز ممکن است در مسیر عبور خود امنیت نداشته باشند.
قادری گفت: رعایت قوانین جدید ایران میتواند شرط عبوری امن و بدون پیامد باشد. این اقدامات در شرایطی انجام میشود که منطقه نیز بار دیگر با بیثباتی و درگیریهای تازه روبهرو شده است.
حوثیهای یمن که از متحدان ایران محسوب میشوند، روز سهشنبه حملاتی را انجام دادند که دهها زخمی در جنوب عربستان بر جای گذاشت. ریاض وعده داده است به این حملات پاسخ دهد.
چه این حملات با هماهنگی تهران انجام شده باشد و چه نه، ازسرگیری درگیریها در یمن میتواند به هدف ایران برای افزایش فشار بر قیمت جهانی انرژی کمک کند.
بحران اقتصادی؛ پاشنه آشیل تهران
هادی برهانی، استاد مطالعات اسرائیل و خاورمیانه در دانشگاه تهران، میگوید مقامهای ایرانی نگران هستند که اسرائیل از هرگونه نارضایتی داخلی برای حمایت از مخالفان یا گروههای شورشی استفاده کند. دولت ایران نمیخواهد منتظر بماند تا اسرائیل دست به اقدام بزند.
برهانی گفت: آنها معتقدند ایران باید شرایط را تغییر دهد؛ احتمالا از طریق اقدامی تهاجمیتر و آسیبزنندهتر که بتواند سطح تنش منطقهای را افزایش دهد.
برخی رهبران ایران همچنین معتقدند اکنون زمان مناسبی برای اقدام است، زیرا ترامپ پس از انتخابات میاندورهای بار دیگر به جنگ بازخواهد گشت.
به گفته چند تحلیلگر، ترامپ یا با یک پیروزی غیرمنتظره در انتخابات احساس خواهد کرد سیاستش تایید شده است، یا در صورت شکست، ممکن است احساس کند دیگر چیزی برای از دست دادن ندارد و راهبرد خود را با شدت بیشتری دنبال کند.
فشار اقتصاد جهانی ممکن است آمریکا را به مذاکره بازگرداند
با این حال، فرزان ثابت معتقد است وخامت شرایط اقتصادی جهان در نهایت دولت ترامپ را به سمت کاهش تنشها سوق خواهد داد.
او میگوید اگرچه اسکورت کشتیهای نفتی توسط نیروی دریایی آمریکا از تنگه هرمز باعث شده بخشی از نفت همچنان جابهجا شود، ذخایر نفت خام جهان با سرعت کافی جایگزین نمیشوند.
از سوی دیگر، گاز طبیعی و دیگر فرآوردههای مهم نفتی نیز به اندازه کافی به بازارها نمیرسند. به اعتقاد او، این کمبودها در نهایت فشار بیشتری بر اقتصاد جهانی وارد خواهند کرد.
ثابت میگوید در چنین شرایطی، آمریکا و ایران ممکن است بهتدریج به سمت نوعی توافق محدود یا توافقی نانوشته حرکت کنند.
او گفت: این وضعیت زمانی است که میبینم آنها به شکلی دستوپا شکسته به سمت نوعی توافق محدود یا عملی حرکت میکنند. نباید آن را تفاهمنامهای بهتر و گستردهتر تصور کرد؛ بیشتر شبیه یک تفاهمنامه حداقلی است.
