تازه‌ترین تصویر از بازار کار ایران | رشد نرخ بیکاری زنان | شاغلان از کدام بخش اقتصادی خارج شدند؟

طبق این آمار، نرخ بیکاری و نرخ مشارکت در زمستان این سال نسبت به سال 1403 کاهش یافته که می‌تواند نشانه دلسرد‌شدن بخشی از بیکاران از یافتن شغل باشد. نرخ بیکاری زنان همچنان بالاتر از مردان و نرخ مشارکت آنان پایین‌تر است. بعلاوه، جمعیت غیرفعال زنان به مراتب شدیدتر از جمعیت غیرفعال مردان افزایش یافته است که خبر از عمق شکاف جنسیتی در بازار کار ایران می‌دهد. در این گزارش باید به این نکته توجه داشت که زمان آمارگیری این اطلاعات، ماه میانی هر فصل است؛ در نتیجه، آمار بیکاری زمستان 1404، وقایعی که تا انتهای بهمن ماه رخ داده را پوشش می‌دهد.

نرخ بیکاری و نرخ مشارکت؛ دو شاخص کلیدی بازار کار

برای پاسخ به این سوال که چه نسبتی از جمعیت در سن اشتغال در بازار کار فعالیت دارند و چه نسبتی از این فعالان، بیکارند از دو شاخص نرخ مشارکت و نرخ بیکاری استفاده می‌شود. شاخص نخست از تقسیم جمعیت بیکار و شاغل بر جمعیت در سن اشتغال به دست می‌آید و نشان می‌دهد که از هر صد نفری که در سن اشتغال (15 سال و بیشتر) قرار دارند، چند نفر به صورت شاغل یا بیکار فعالیت اقتصادی دارد. شاخص دوم نیز نشان می‌دهد که از هر صد نفر جمعیت فعال، چند درصد بیکار است.

در این تعاریف باید به مفهوم «بیکار» از منظر مرکز آمار نیز توجه کافی داشت. در باور عموم مردم، بیکار کسی است که شغل ندارد اما در تعاریف مرکز آمار معیارهای دیگری وجود دارد. طبق تعریف رسمی، بیکار شخصی است که در هفته مرجع آمارگیری شغل نداشته باشد اما سه هفته قبل از آن دنبال کار بوده یا اگر یک هفته بعد از آن شغلی برای وی پیدا شد، حاضر به کارکردن باشد. بنابراین، بیکار شخصی است که یا تمایل به کار کردن داشته باشد یا در جستجوی کار باشد. به همین دلیل است که هر گاه نرخ مشارکت و نرخ بیکاری همزمان با هم کاهش می‌یابد گفته می‌شود نشانه‌ای از دلسردی جمعیت بیکار از یافتن شغل است و خروج کامل آنان از این بازار را نشان می‌دهد؛ به نحوی که نه تمایلی به کار کردن دارند و نه به دنبال شغل می‌گردند.

اولین تصویر رسمی از نرخ بیکاری

طبق اعلام مرکز آمار، نرخ بیکاری از 7.8 درصد در زمستان 1403 به 7.6 درصد در زمستان 1404 رسیده است. از این رو، جمعیت بیکار 41 هزار و 646 نفر کاهش یافته و به 2 میلیون و 45 هزار و 806 نفر رسیده است.

این نرخ برای زنان از 14.2 درصد به 15 درصد جهش کرده و برای مردان با یک کاهش جزئی از 6.5 درصد به 6.2 درصد رسیده است.

از سوی دیگر، نرخ مشارکت اقتصادی کل کشور از 40.1 درصد به 39.7 درصد نزول کرده است. به عبارت دیگر، طی زمستان 1404 از هر 1000 نفری که در سن اشتغال بوده، تنها 397 نفر به صورت فعال در بازار کار حضور داشته است. این نرخ برای زنان از 13.1 درصد به 12.2 درصد کاهش یافته و برای مردان با یک کاهش جزئی به 67.2 درصد رسیده است.

تحلیل جمعیتی فعالان و بیکاران به ما چه می‌گوید؟

طبق گزارش مرکز آمار ایران، جمعیت در سن اشتغال طی زمستان 1404 به طور کلی بیش از 825 هزار نفر افزایش یافته است. این افراد در دو گروه جای می‌گیرند؛ جمعیت فعال و غیرفعال. طبق بررسی‌ها، جمعیت غیرفعال بیش از 810 هزار نفر افزایش یافته که بخش عمده آن (654 هزار نفر) را زنان تشکیل داده‌اند. بنابراین، زنان بیشتر از مردان از یافتن شغل دلسرد شده‌اند.

در سوی دیگر اما حدود 247 هزار مرد به جمعیت فعال پیوسته‌اند در حالی که 231 هزار زن از این گروه خارج شده‌اند. شدیدتر بودن ورود مردان به این گروه نسبت به خروج زنان از آن، باعث شده تا کل جمعیت فعال به طور خالص حدود 15 هزار نفر افزایش یابد.

تحلیل عددی نرخ مشارکت و نرخ بیکاری نیز فشار شدیدتر بر بازار کار زنان را تایید می‌کند. در حالی که جمعیت مردان بیکار بیش از 43 هزار واحد کاهش یافته، جمعیت زنان بیکار حدود 2 هزار نفر بیشتر شده؛ در گروه شاغلان، تعداد زنان شاغل حدود 233 هزار واحد کمتر شده در حالی که برای مردان حدود 290 هزار واحد افزایش یافته. مجموع این جابجایی‌ها باعث مثبت شدن تغییرات جمعیت کل شاغلان شده است.

این یعنی بخشی از مردانی که بیکار شده‌اند به چرخه اشتغال بازگشته‌اند در حالی که برای زنان چنین نبوده است.

شاغلان از کدام بخش اقتصادی خارج شدند؟

طبق ارقام اعلام شده، سهم بخش کشاورزی از اشتغال کل کشور از 12.7 درصد در زمستان 1403 به 13.2 درصد در زمستان 1404 افزایش یافته است. این روند مثبت برای بخش خدمات نیز تکرار شده به طوری که سهم این بخش از کل شاغلان به 54.2 درصد رسیده است. با این حال، نتایج نشان می‌دهد که بخشی از شاغلان از گروه صنعت خارج شده‌اند که در پی آن سهم این گروه از کل اشتغال کشور به 32.5 درصد اُفت کرده است. خروج زنان از این گروه شدیدتر از مردان بوده است.

در نهایت، این گزارش مرکز آمار را هنوز نمی‌توان اولین گزارش رسمی از وضعیت بیکاری بعد از شروع جنگ سوم در نظر گرفت. این آمارها تا انتهای بهمن ماه و در حالی شکل گرفته که اطلاعات مشخصی از کسب‌وکارهای اینترنتی، به ویژه کسب‌وکارهای فعال در شبکه‌های اجتماعی وجود ندارد و آمار مربوط به بیکاری یا اشتغال آن‌ها معمولا در این آمارهای رسمی منعکس نمی‌شود. بیکاری و عدم اشتغالی که در جامعه احساس می‌شود شدیدتر از چیزیست که آمار و ارقام نشان می‌دهد. البته این مسئله نه به معنای غلط بودن آمار، بلکه به معنای پیچیدگی‌های فنی در آمارگیریست که باعث در نظر گرفتن مشاغل غیررسمی و لحاظ‌نشدن آنان در محاسبات آماری می‌شود.

بعد از شروع جنگ، اخبار شدیدتری از افزایش تعدیل‌ها یا بیکاری‌ها منتشر شد. دبیر اجرایی خانه کارگر خوزستان اعلام کرد در پی آسیب دیدن دست‌کم ۳۵ واحد تولیدی بزرگ در جریان حملات، این واحدها از چرخه فعالیت خارج شده‌اند. به گفته او، به‌دنبال این وضعیت حدود ۱۰۰ هزار کارگر بیکار شده‌اند و این مسئله فشار قابل‌توجهی بر بازار کار و منابع سازمان تأمین اجتماعی وارد کرده است.

 دبیر خانه کارگر نیز اعلام کرده که در جنگ رمضان ۱۳۰ هزار فرصت شغلی مستقیم از طریق بمباران و ۶۰۰ هزار فرصت شغلی به صورت غیرمستقیم از بین رفته است. البته تبعات بیکاری ناشی از بحران اقتصادی پس از جنگ، ارقامی بسیار بیش از این ۶۰۰ هزار نفر خواهد بود.

میدری، وزیر کار نیز با اعلام اینکه طی دو ماه گذشته ۱۴۷ هزار متقاضی برای دریافت بیمه بیکاری ثبت نام کرده‌اند، گفت: این آمار نسبت به میانگین ماهانه سال گذشته 50 هزار عدد رشد داشته است. در آخر، از آن جا که شرایط ویژه کشور همچنان پابرجاست، برای مشاهده بهتر اثرات جنگ و تعدیل‌های اخیر در بازار کار باید منتظر گزارش بهار 1405 ماند.