68 درصد کاربران ایرانی اینتساگرام کجا رفتند؟ | بنبست جدید بر سر راه هزاران کسبوکار آنلاین پس از 3 ماه خاموشی اینترنت | ستون فقرات اتصال اینترنت قطع شده؟
به گزارش اقتصادنیوز، روزنامه سازندگی در گزارشی نوشت: با گذشت بیش از سه هفته از ابلاغ مصوبه رسمی بازگشایی اینترنت بینالملل در ایران، جدیدترین دادههای آماری زیرساخت نشان میدهد که بخش بزرگی از کاربران و کسبوکارهای آنلاین هنوز به چرخه استفاده عادی از سرویسهای خارجی بازنگشتهاند. بر اساس گزارشهای منتشر شده از سوی نهادهای تحلیلگر شبکه اینستاگرام نزدیک به ۶۸ درصد از کاربران فعال اینستاگرام فارسی در دوره پیش از بحران همچنان در این پلتفرم غایب هستند و ترافیک بینالمللی کشور با وجود روند رو به رشد روزهای اخیر هنوز فاصله چشمگیر و معناداری با سقف پیشین خود دارد.
افت ناگهانی پهنای باند مصرفی و تعاملات آنلاین در شرایطی تداوم دارد که مقامات دولتی از برقراری مجدد ارتباطات سخن میگویند اما تجربه زیسته شهروندان و فضاهای تجاری نشان میدهد که کیفیت اتصال پس از بازگشایی با اختلالات جدی زیرساختی در لایههای فنی مواجه است.
سقوط سنگین ترافیک بینالملل و ماندگاری اختلالات
ترافیک اینترنت بینالملل در ایران که پیش از آغاز محدودیتهای ناشی از شرایط جنگی (جنگ رمضان) به پیک سنتی خود یعنی حدود ۸.۵ ترابیت بر ثانیه رسیده بود، در نخستین روزهای پس از بازگشایی با سقوطی آزاد به کانال ۲ ترابیت بر ثانیه عقبنشینی کرد. اگرچه این شاخص در هفتههای گذشته سیری صعودی را تجریه کرده اما گزارشهای میدانی تایید میکنند که شبکه بینالمللی دسترسی کاربران همچنان ناپایدار، کند و توأم با قطع و وصل شدنهای متوالی است.
بررسی آمارهای فنی شبکه نشان میدهد که در حال حاضر، پلتفرمها و موتورهای جستوجوی کلیدی نظیر گوگل، واتسآپ، گیتهاب و حتی ابزارهای هوش مصنوعی برای بخش عمدهای از جامعه کاربران یا به سختی و با تأخیر بالا بارگذاری میشوند یا دسترسی به آنها منحصراً از طریق فیلترشکنهای ناپایدار تجاری میسر است. این وضعیت، فرآیند بازیابی اقتصادی را برای هزاران کسبوکار آنلاین که در طول سه ماه خاموشی مطلق دچار خسارتهای سنگین شده بودند با بنبست جدیدی مواجه کرده است.
اختلال در پروتکل TCP؛ ستون فقرات اتصال قطع شده است؟
تحلیلگران ارشد حوزه فناوری اطلاعات در ایران ریشه اصلی این ناپایداری شدید را نه در قطع فیزیکی مسیرها بلکه در اختلالات پنهان عملکرد پروتکل TCP (Transmission Control Protocol) میدانند. این پروتکل به عنوان ستون فقرات ارتباطات اینترنتی در سراسر جهان، وظیفه دارد اتصال پایدار، امن و بدون خطایی را میان دستگاه کاربر و سرورهای میزبان در خارج از کشور برقرار و حفظ کند.
دادههای ثبتی شبکه نشان میدهند که در جریان تبادل دادههای بینالمللی، لایههای اصلی این پروتکل از جمله فرآیند دستتکانی اولیه (Handshake) وظیفه تأیید اتصال میان دو طرف را دارد، دچار اختلالات جدی است. همزمان، نرخ بالای گم شدن بستههای داده(Packet Loss) و ارسال مکرر سیگنالهای بازنشانی یا قطع ناگهانی اتصال Re)set) موجب شده است که حتی در صورت «متصل» نشان دادن وضعیت اینترنت در لایه دسترسی کاربر، تبادل واقعی و روان دادهها در عمل غیرممکن یا به شدت کند شود.
علاوه بر این اختلالات لایهای، گزارشهای کارشناسی از وجود گلوگاههای شبکهای عمدی یا ساختاری در مسیرهای بینالمللی خبر میدهند که شاخص تأخیر یا همان لاتینسی (Latency) را به شکل غیرعادی بالا برده است. وضعیت نامناسب مدیریت ترافیک در دیتاسنترهای داخلی و نقایص موجود در نقاط تبادل ترافیک(IXP) نیز سبب شده تا حتی برخی سرویسهای داخلی که برای خدماترسانی خود به زیرساختهای جهانی یا ابری وابستهاند، دچار قطعی شوند. همچنین رخ دادن مکرر زمان استراحت ارتباطی (Timeout) در پورتهای کلیدی، گواه دیگری بر اعمال یک مکانیسم مدیریت ترافیک سختگیرانه در لایههای بالادستی شبکه است.
پایداری متمایز ایکس در برابر انزوای پهنای باند اینستاگرام
یکی از نکات کلیدی در واکاوی رفتار کاربران ایرانی پس از گشایش شبکه، تفاوت فاحش نرخ بازگشت آنها به پلتفرمهای مختلف بینالمللی است. در شرایطی که شبکه اجتماعی اینستاگرام به عنوان بزرگترین بستر تجارت اجتماعی در ایران بیش از دو سوم مخاطبان فعال خود را از دست داده و با ریزش ۶۸ درصدی روبهروست، آمارها درخصوص شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) وضعیت کاملاً متفاوتی را نشان میدهند؛ تعداد کاربران ایرانی فعال در ایکس پس از بازگشایی تنها حدود ۳ درصد کاهش یافته است.
تحلیلگران تکنولوژی علت این تفاوت ساختاری را در ماهیت فنی دادههای مصرفی این دو پلتفرم ارزیابی میکنند. شبکه اجتماعی ایکس پلتفرمی متنمحور است که وابستگی بسیار کمتری به تبادل تصاویر باکیفیت و ویدیوهای حجیم دارد.
از این رو این پلتفرم قادر است حتی با وجود افت شدید پهنای باند، افزایش لاتینسی و اختلالات شدید لایه TCP عملکرد حداقلی خود را برای کاربر نهایی حفظ کند.
در نقطه مقابل، اینستاگرام به عنوان یک پلتفرم کاملاً تصویر و ویدیومحور برای ارائه یک تجربه کاربری عادی به پهنای باند وسیع، مستمر و اتصالی بدون افت بسته (Packet) نیاز دارد. عدم بارگذاری ویدیوها و تصاویر در اینستاگرام به دلیل نقایص یادشده، کاربران را از حضور در این شبکه دلسرد کرده است. این شاخص آماری به وضوح نشان میدهد که فیلترینگ هوشمند یا محدودیتهای اعمال شده پس از بحران بیش از هر چیز دیتای حجیم و پلتفرمهای رسانهمحور را تحت تأثیر قرار داده است.
سهم نزدیک به صفر نسل جدید اینترنت
بخش دیگری از بنبست فنی اینترنت در ایران به عدم توسعه و بازگشایی پروتکلهای نوین ارتباطی همگام با استانداردهای جهانی مربوط میشود. بر اساس گزارشهای آماری سیتنا در هفتههای پس از بازگشایی، تقریباً تمام ترافیک اینترنت ایران همچنان بر بستر پروتکل قدیمی و اشباع شده IPv4 متمرکز مانده و سهم پروتکل نسل جدید (IPv6) در لایه تبادل داده نزدیک به صفر گزارش شده است.
کارشناسان شبکه تأکید میکنند که فعالسازی و ارتقا به IPv6 به عنوان نسل جدید پروتکل اینترنت در شرایط استاندارد میتواند، مسیریابی دادهها را بهبود بخشیده نیاز به مکانیسمهای فشردهسازی نظیر NAT را کاهش دهد و پایداری اتصال را به شکل چشمگیری بالا ببرد. با این حال در وضعیت فعلی که دیتاسنترهای داخلی، سرویسدهندههای بالادستی و زیرساخت بینالمللی کشور به طور کامل و هماهنگ از این پروتکل پشتیبانی نمیکنند، نقش IPv6 در عمل خنثی باقی مانده و تکیه صرف بر آن نمیتواند، مشکلات لایه مسیریابی را برطرف کند.
همزمان با انجماد در لایه پروتکلهای آیپی، وضعیت انتقال داده در لایههای وب نیز تعریفی ندارد؛ به طوری که کمتر از ۰.۱درصد از کل ترافیک ورودی و خروجی اینترنت ایران از نسل جدید پروتکل انتقال داده یعنی HTTP/3 استفاده میکند. عدم هماهنگی زیرساختهای داخلی با این استانداردهای روز جهانی، کاربران را در همان گلوگاههای قدیمی لایه TCP و سیستمهای سنتی مدیریت ترافیک محبوس نگه داشته است.
پیامدهای اقتصادی تداوم خاموشی پنهان
کارشناسان اقتصادی هشدار میدهند که تداوم این وضعیت فنی، دستکمی از قطع کامل اینترنت برای بدنه اقتصاد دیجیتال کشور ندارد. بسیاری از شرکتهای توسعه نرمافزار، استارتآپهای مبتنی بر خدمات ابری و کسبوکارهای کوچکی که بخش عمدهای از درآمد خود را از طریق شبکههای اجتماعی تأمین میکردند، در هفتههای اخیر با افت شدید تعامل کاربران و ریزش مشتریان مواجه شدهاند.
ریزش دو سومی کاربران فعال اینستاگرام فارسی به معنای رکود سنگین در بخش خردهفروشی آنلاین و اشتغالزایی غیررسمی است که پیش از این سهم قابل توجهی در معیشت طبقات متوسط و کمدرآمد جامعه داشت. از سوی دیگر دشواری دسترسی به ابزارهای برنامهنویسی و توسعه مانند گیتهاب و سرویسهای هوش مصنوعی عملاً سرعت تولید محصول را در شرکتهای فناوریمحور داخلی به شدت کاهش داده است.
مجموعه دادههای شبکه سه هفته پس از دستور بازگشایی اینترنت بینالملل، تصویری روشن و در عین حال نگرانکننده را ترسیم میکنند. اگرچه پهنای باند بینالمللی از نظر فیزیکی برقرار شده اما ترکیب اختلالات در پروتکل TCP، مدیریت ترافیک پورتها، فرسودگی دیتاسنترها و عدم استفاده از پروتکلهای نوین ارتباطی باعث شده تا تجربه شهروندان از اینترنت همچنان ناپایدار و غیرقابل پیشبینی باشد؛ شرایطی که بازگشت جامعه به پلتفرمهای جهانی را با مانعی بزرگ روبهرو کرده است.
