جنگ خاورمیانه و بسته ماندن تنگه هرمز می تواند منجر به بحران غذایی در جهان شود

با آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، طبیعی است که توجه جهان به نفتکش‌ها و کشتی‌های حامل گاز طبیعی مایع جلب شده که به دلیل جنگ ایران، تردد آنها از مسیر تنگه هرمز با اختلال مواجه شده است.

 

 تنگه هرمز، آبراه باریک میان ایران و عمان، یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان است و حدود یک پنجم صادرات نفت خام و گاز طبیعی مایع خلیج فارس از همین مسیر به بازارهای جهانی منتقل می‌شود.

 

اما حساس‌ترین محموله در اصل کودهای شیمیایی هستند که در تأمین غذا برای جهان نقشی حیاتی دارند. همچنین واردات مواد غذایی که نیاز جمعیت کشورهای جنوب خلیج فارس مانند بحرین، عمان، کویت، قطر، امارات متحده عربی و عربستان سعودی را برآورده می‌کند و آنها را زنده نگه می‌دارد.

 

طبق داده‌های شرکت اطلاعات دریایی "سیگنال گروپ" کشورهای جنوب خلیج فارس حدود ۲۰ درصد از حجم تجارت جهانی کودهای مهمی مانند آمونیاک، فسفات و گوگرد را تشکیل می‌دهند.

 

بر اساس اطلاعات بلومبرگ، تقریبا نیمی از کود اوره‌ای که در جهان معامله می‌شود، از منطقه خلیج فارس تأمین می‌شود و قطر به تنهایی حدود یک‌دهم عرضه جهانی را در اختیار دارد. هفته گذشته زمانی که شرکت "قطر انرژی" پس از حملات ایران به تأسیسات راس لفان، تولید خود را متوقف کرد، صدها هزار تن از مواد مغذی و مواد اولیه مهم کود شیمیایی از چرخه عرضه خارج شد.

 

پیامدهای فزاینده جنگ ایران می‌تواند سومین تهدید بزرگ برای امنیت غذایی جهان در شش سال گذشته باشد. پیش از آن همه‌گیری کووید۱۹ و همچنین تصرف زمین‌های کشاورزی و بنادر صادرات غلات اوکراین توسط روسیه در آغاز جنگ با اوکراین، امنیت غذایی جهان را به طور جدی تهدید کرده بودند.

طبق گزارش "کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل" ماهانه حدود ۱.۳۳ میلیون تن کود شیمیایی از طریق تنگه هرمز صادر می‌شود، بنابراین بسته شدن این تنگه برای ۳۰ روز می‌تواند باعث کمبود کود و کاهش بازده محصولاتی مانند ذرت، گندم و برنج شود که به نیتروژن وابسته‌اند.

 

جوزف گلاوبر، پژوهشگر ارشد مؤسسه بین‌المللی تحقیقات سیاست غذایی مستقر در واشنگتن، به دویچه وله گفت: «افزایش قیمت‌ها بر انتخاب نوع محصول اثر می‌گذارد. کشاورزان ممکن است به سراغ محصولاتی بروند که کود کمتری نیاز دارند، نه محصولاتی که محتاج کود نیتروژنی زیادی هستند، تا از این طریق از هزینه‌های بالای تولید جلوگیری کنند.»

 

او افزود کشاورزان، به ویژه در کشورهای فقیر، ممکن است به طور کلی مصرف کود را کاهش دهند که این امر می‌تواند تولید محصولات کشاورزی را کاهش دهد.

 

 به گفته سازمان عملیات تجاری دریایی بریتانیا، ایران روز چهارشنبه به سه کشتی در تنگه هرمز حمله کرد؛ اقدامی که نشان از آن دارد که تهران همچنان مصمم است تنگه هرمز را عملا بسته نگه دارد.

 

تحلیلگران بازار کالا می‌گویند، هرچه تنگه هرمز مدت طولانی‌تری بر روی تردد کشتی‌های تجاری بسته بماند، زنجیره‌های جهانی تأمین کود شیمیایی بیشتر دچار اختلال خواهند شد.

 

بانک هلندی "آی‌ان‌جی" در گزارشی هشدار داده است: «اختلال طولانی می‌تواند دسترسی به کود را در مناطق وابسته به واردات مانند برزیل، هند، جنوب آسیا و بخش‌هایی از اتحادیه اروپا به‌شدت محدود کند.»

 

تولیدکنندگان دیگر کود مانند روسیه، چین، ایالات متحده و مراکش ظرفیت مازاد محدودی دارند و نمی‌توانند فوراً تولیدشان را برای جبران کمبود افزایش دهند. چین نیز محدودیت‌هایی برای صادرات کودهای فسفاته و نیتروژنی اعمال کرده، اما ممکن است تحت فشار قرار گیرد که این محدودیت‌ها را کاهش دهد.

 

جوزف گلاوبر که پیش‌تر به عنوان اقتصاددان ارشد در وزارت کشاورزی ایالات متحده فعالیت داشته، به دویچه‌وله گفت: «کود نیتروژنی را می‌توان هر جایی که گاز طبیعی یا زغال سنگ وجود داشته باشد، تولید کرد، بر خلاف پتاس یا فسفات که به ذخایر متعددی وابسته‌ هستند.» به گفته او "اما مشکل اصلی هزینه بالای گاز طبیعی است" زیرا افزایش تولید ممکن است از نظر اقتصادی صرفه نداشته باشد.

فراتر از محدودیت کود، باید نقش مسلط نفت در تعیین قیمت مواد غذایی را نیز در نظر گرفت. نفت تقریبا در همه مراحل زنجیره تولید غذا، از ماشین‌آلات کشاورزی و کامیون‌های حمل محصول گرفته تا کارخانه‌های فرآوری و سیستم‌های سردخانه، استفاده می‌شود. در حال حاضر همه مراحل تولید غذا در معرض افزایش شدید قیمت انرژی قرار گرفته‌اند.

 

به‌رغم نوسان‌های شدید قیمت نفت خام برنت که تا ۱۱۹.۵۰ دلار هم بالا رفت، این شاخص همچنان در حدود ۸۹ دلار (۷۶.۸۳ یورو) باقی مانده و اثر آن از هم‌اکنون در افزایش قیمت سوخت در پمپ‌بنزین‌ها قابل مشاهده است. قیمت گازوئیل در ساحل غربی آمریکا به ۴٫۶۹ دلار در هر گالن رسیده که در دو هفته گذشته ۱۴ درصد افزایش داشته است. در آلمان نیز قیمت گازوئیل اکنون از ۲٫۱۰ یورو در هر لیتر فراتر رفته و در چند روز حدود ۲۰ درصد افزایش داشته است.

 

اقتصادهای آسیایی مانند چین، ژاپن و کره جنوبی که بخش عمده نفت خود را از خلیج فارس وارد می‌کنند نیز با افزایش شدید قیمت سوخت مواجه شده‌اند. در همین حال دولت هند وعده داده قیمت بنزین و گازوئیل را ثابت نگه دارد تا از مصرف‌کنندگان و حمل‌ونقل تجاری در برابر افزایش هزینه‌ها محافظت کند.

 

کریستالینا جورجیوا، رئیس صندوق بین‌المللی پول، هفته گذشته به بلومبرگ گفت اگر قیمت انرژی به مدت یک سال ۱۰ درصد افزایش یابد، می‌تواند ۰.۴ درصد به تورم جهانی اضافه کند و تا ۰.۲ درصد از رشد اقتصادی جهان بکاهد.

 

جوزف گلاوبر نیز به دویچه وله گفت: «انرژی به طور غیر مستقیم حدود ۵۰ درصد هزینه تولید غذا را تشکیل می‌دهد.» او افزود: «بعد از اینکه بسیاری از کشورها در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ تورم بالای غذایی را از سر گذراندند، قیمت‌ها هنوز پایین نیامده‌اند، فقط سرعت افزایش آنها کمتر شده است.»

هزینه انسانی جنگ ایران به‌طور یکسان توزیع نخواهد شد و کشورهای فقیرتر و وابسته به واردات بیشترین ضربه را از کمبود کود و افزایش قیمت انرژی خواهند خورد.

 

هند یکی از آسیب‌پذیرترین کشورهاست، زیرا تا دو‌سوم کود نیتروژنی وارداتی خود، از جمله مقدار زیادی اوره را از خلیج فارس تأمین می‌کند. کمبود کود می‌تواند فصل کاشت آینده در دوره باران‌های موسمی را در معرض خطر قرار دهد و هزینه تولید برنج، گندم و دیگر محصولات اساسی مورد نیاز ۱٫۴۵ میلیارد نفر را افزایش دهد.

 

برزیل که یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان محصولات کشاورزی جهان است، حدود ۴۰ درصد نیاز نیتروژنی خود را از اوره تولیدشده در خلیج فارس تأمین می‌کند. هرگونه اختلال طولانی‌مدت می‌تواند تولید سویا و ذرت را در زمانی که عرضه جهانی محدود است، تهدید کند.

 

در آفریقای جنوب صحرا، یا "آفریقای سیاه"، خطر حتی بیشتر است. بسیاری از کشورهای آفریقایی همین حالا هم کود را بسیار کمتر از میزان لازم برای برداشت مناسب استفاده می‌کنند. بنابراین حتی افزایش اندک قیمت‌ها می‌تواند کشاورزان محلی را مجبور کند مصرف کود را بیشتر کاهش دهند و در نتیجه برداشت محصولات کاهش یافته و گرسنگی مزمن تشدید شود.

 

در داخل ایران نیز، طبق گزارش بلومبرگ، تورم پیش از شروع جنگ بیش از ۴۰ درصد بوده و قیمت مواد غذایی حتی سریع‌تر افزایش یافته است. اختلال در واردات، افزایش هزینه انرژی و مشکلات لجستیکی داخلی احتمالاً تورم غذایی را بیشتر خواهد کرد و فشار بر میلیون‌ها نفر را افزایش می‌دهد.

 

کشورهای خلیج فارس نیز که ۸۰ تا ۹۰ درصد غذای خود، از غلات و گوشت گرفته تا لبنیات و روغن‌های گیاهی را وارد می‌کنند، به‌شدت به تنگه هرمز برای واردات وابسته‌اند. بسته شدن طولانی‌مدت این تنگه می‌تواند در عرض چند ماه ذخایر راهبردی آن‌ها را کاهش دهد و دولت‌ها را مجبور به سهمیه‌بندی مواد غذایی یا مسیرهای پرهزینه جایگزین از طریق دریای سرخ و خلیج عمان کند.