گره توسعه ایران کجاست؟ | چرا ایران پس از ۱۲۰ سال تجددخواهی همچنان توسعه نیافته است؟ | آیا ریشه توسعهنیافتگی ایران را باید در اندیشهها جستوجو کرد؟
به گزارش اقتصادنیوز، توسعهنیافتگی ایران را نمیتوان صرفاً به کمبود منابع، ضعف مدیریت یا موانع سیاسی و خارجی نسبت داد. شاید بخشی از پاسخ را باید در مسیری جستوجو کرد که اندیشه تجددخواهی در ایران طی بیش از یک قرن پیموده است؛ مسیری که در آن، مفاهیمی مانند آزادی، دولت، عدالت و اقتصاد مدرن بارها بازتعریف شدهاند، اما گاه در تقابل با یکدیگر قرار گرفتهاند.
کتاب «اندیشه آزادی»، اثر مشترک محمد طبیبان، موسی غنینژاد و حسین عباسی، یکی از مهمترین تلاشهای نظری برای بازخوانی ریشههای ناتوانی ایران در دستیابی به توسعه پایدار است. این کتاب در پی آن است که به پرسشی بنیادین و دیرینه پاسخ دهد: چرا با وجود کشمکشهای فراوان، جنبشهای تجددخواهانه و اصلاحطلبانه و تلاشهای مکرر برای نوسازی در 120 سال اخیر، ایران نتوانسته است به جمع کشورهای توسعهیافته بپیوندد و همچنان با چالشهای عمیق ساختاری و اقتصادی دستبهگریبان است؟ نویسندگان با پرهیز از پاسخهای سطحی و شعارگونه، سراغ لایههای عمیقتر این مسئله رفتهاند و با بهرهگیری از سه رویکرد تاریخی، تحلیلی و اقتصادی، تلاش کردهاند گرههای ذهنی و آشفتگیهای مفهومی پیرامون عقبماندگی را باز کنند و مسیر را برای اندیشیدن به راهحلهای واقعبینانه و کارآمد هموار سازند.
گذر از تاریخ به تئوری
یکی از ویژگیهای برجسته «اندیشه آزادی» ساختار منسجم و هفتبخشی آن است که خواننده را از تاریخچه تلاشهای تجددخواهانه به سوی مبانی نظری اقتصاد و سیاست مدرن هدایت میکند. در سه فصل نخست، مسیر نوگرایی و تجددخواهی در ایران، از جمله بازتاب اندیشههای چپگرایانه در نهضت مشروطه، مورد بررسی قرار میگیرد تا نشان داده شود چگونه برداشتهای ناقص یا یکسویه از تحولات مدرن بر روند فکری جامعه اثر گذاشتهاند. فصل چهارم به تشریح مبانی نظری اندیشه اقتصادی مدرن اختصاص یافته و در سه فصل پایانی، چگونگی شکلگیری و کارکرد نهادهای کلیدی سیاسی و اقتصادی، از جمله سازمان سیاسی جامعه، شیوه تأمین معاش و نظام اقتصادی، و جایگاه حکومت قانون در جوامع مدرن تحلیل میشود.
نگاه همهجانبه به مسئله توسعه
نویسندگان بر این باورند که بخش بزرگی از ناکامیهای فکری جریانهای نوگرای ایرانی در سادهسازی بیشازحد مسئله توسعه نهفته است. بسیاری از اندیشمندان و روشنفکران گذشته، علل توسعهنیافتگی را به عوامل تکبعدی، ظاهری یا صرفاً بیرونی تقلیل دادهاند و از ریشههای معرفتی و بنیادین توسعه غافل ماندهاند. به همین دلیل، ارزش اصلی این کتاب در ارائه خوانشی نو از پیوند میان «آزادی» و «اقتصاد» است؛ پیوندی که به باور نویسندگان، در دوران پس از مشروطیت بهکلی نادیده گرفته شده است. کتاب میکوشد ریشههای تاریخی و فکری بیاعتنایی یا حتی بدگمانی نسبت به منطق اقتصاد آزاد را در وقایع یکصدسال اخیر ردیابی کند و فرضیههایی تحلیلی برای توضیح این روند ارائه دهد.
اهمیت اندیشیدن به آزادی
از نگاه نویسندگان، نگاه منفی یا بیتوجهی به اقتصاد آزاد و سازوکارهای طبیعی آن، از مهجور ماندن مفهوم واقعی آزادی در سنت فکری معاصر ایران سرچشمه میگیرد. کتاب «اندیشه آزادی» با نگاهی نقادانه و تحلیلی، سراغ آرای طیف وسیعی از جریانهای فکری تأثیرگذار در تاریخ معاصر ایران -از روشنفکران و ملیگرایان گرفته تا گرایشهای چپ- میرود. نکته قابل توجه این است که نویسندگان به جای درگیر شدن با مواضع مقطعی، شعارها یا کارنامه سیاسی افراد و احزاب، بنیانهای معرفتی عقاید و دیدگاهها و پیامدهای عملی ناگزیر آنها را به چالش میکشند. بنابراین کتاب اندیشه آزادی با ترکیب نگاه تاریخی، تحلیل نظری و استدلال اقتصادی، بر ضرورت احترام به آزادی اندیشه، آزادی اقتصادی و تقویت نهاد مالکیت خصوصی به عنوان ستونهای توسعه تأکید میکند و با طرح فرضیهای تازه درباره تجربه 120 ساله تجددخواهی، بر ادبیات موضوع افزوده است.
