چگونه جنگ ایران زنجیره تأمین جهانی غذا را به‌هم ریخت؟ | اثر جنگ به خرده‌فروشی‌ها رسید | بحران‌ بزرگ‌تر در راه است اگر...

به گزارش اقتصادنیوز، بازار جهانی غذا پیش از آغاز جنگ ایران در مسیر آرام‌تری از کاهش تورم قرار گرفته بود، اما تحولات اخیر در خاورمیانه این مسیر را به‌طور جدی مختل کرده است. اختلال در عرضه انرژی و کودهای شیمیایی، افزایش هزینه‌های تولید و حمل‌ونقل، و فشار بر زیرساخت‌های لجستیکی باعث شده زنجیره تأمین غذا در نقاط مختلف جهان با شوک‌های هم‌زمان مواجه شود. این وضعیت در حالی شکل گرفته که بسیاری از اقتصادهای بزرگ هنوز درگیر مدیریت آثار تورمی سال‌های گذشته هستند.

در این میان، اثر جنگ تنها به تولیدکنندگان محدود نمانده و به‌تدریج در قیمت خرده‌فروشی مواد غذایی نیز نمایان شده است. از کشاورزان آسیایی که کاشت را به تعویق انداخته‌اند تا فروشگاه‌هایی در شرق آسیا که با کمبود مواد اولیه بسته‌بندی روبه‌رو شده‌اند، نشانه‌ها حاکی از یک اختلال گسترده و چندلایه در بازار جهانی غذاست؛ اختلالی که در صورت تداوم، می‌تواند امنیت غذایی کشورهای واردکننده را به چالش جدی بکشد.

به گزارش بلومبرگ، بیابان‌های خشک خلیج فارس به‌سختی می‌توانند عنوان «سبد غذای جهان» را داشته باشند. با این حال، درگیری در این منطقه در حال ایجاد شوک‌های گسترده در صنعت جهانی غذاست؛ از تولیدکنندگان کشاورزی گرفته تا شرکت‌های بسته‌بندی و شبکه‌های توزیع، و این وضعیت پیامدهای مهمی برای امنیت غذایی و سطح زندگی در جهان دارد.

این جنگ دسترسی به منابع مهم انرژی و کودهای شیمیایی را که از ورودی‌های کلیدی تولید غلات، سبزیجات و گوشت هستند، مختل کرده است. کشاورزانی که پیش از این هم تحت فشار آب‌وهوای شدید با کاهش بازدهی محصول مواجه بودند، اکنون با افزایش هزینه این نهاده‌های حیاتی روبه‌رو شده‌اند و احتمالاً این افزایش هزینه را از طریق بالا بردن قیمت‌ها به مصرف‌کنندگان منتقل می‌کنند.

گزینه دیگر برای آن‌ها کاهش مصرف کود و سایر نهاده‌هاست که این امر می‌تواند باعث افت تولید و افزایش خطر کمبود مواد غذایی شود؛ به‌ویژه در کشورهای فقیرتری که وابستگی زیادی به واردات دارند. «برنامه جهانی غذای سازمان ملل» هشدار داده است که ادامه این درگیری می‌تواند به سطوح بی‌سابقه‌ای از گرسنگی جهانی منجر شود.

جنگ چگونه تولید کودهای شیمیایی را تحت تأثیر قرار داده است؟

منطقه خلیج فارس در دهه‌های اخیر به یکی از تولیدکنندگان مهم کودهای نیتروژنی تبدیل شده است و پیش از آغاز جنگ، تنگه هرمز حدود یک‌سوم تجارت جهانی این محصولات را مدیریت می‌کرد. این منطقه همچنین یکی از تأمین‌کنندگان اصلی گوگرد است که برای تولید انواع دیگر کودها مورد نیاز است. این درگیری صادرات از منطقه را به‌شدت مختل کرده و باعث جهش قیمت‌ها و تلاش گسترده کشاورزان برای تأمین این محصولات در زمانی که هنوز امکان آن وجود دارد شده است.

جنگ همچنین تولید کودهای نیتروژنی در سایر نقاط جهان را نیز مختل کرده است، زیرا این درگیری بر عرضه گاز طبیعی — به‌عنوان ماده اولیه کلیدی تولید این کودها — اثر گذاشته است. کودهای نیتروژنی تقریباً نیمی از تولید غذای جهان را پشتیبانی می‌کنند و مواد مغذی لازم برای رشد گیاهان را تأمین می‌کنند. تولیدکنندگان کود در کشورهایی مانند هند و بنگلادش به‌طور موقت تولید خود را کاهش داده‌اند و افزایش شدید قیمت گاز، فشار سنگینی بر تولید در اروپا وارد کرده است.

نشانه‌هایی وجود دارد که کشاورزان در نتیجه این شرایط، خرید کود را کاهش داده‌اند. در صورت ادامه این اختلال، احتمال دارد آن‌ها در فصل پاییز میزان مصرف کود را کاهش دهند که این موضوع می‌تواند به افت بازده محصولات در سال آینده منجر شود.

به گفته «وسلی دیویس»، اقتصاددان در شرکت مشاوره Meridian Agribusiness Advisors: «این فقط یک شوک قیمتی نیست؛ می‌تواند با یک تأخیر زمانی به یک شوک تولیدی هم تبدیل شود.»

اقتصادهای خلیج فارس از سال ۲۰۲۰ تاکنون ۵۰ میلیارد دلار کود نیتروژنی صادر کرده‌اند

واردات از عمان، قطر، عربستان سعودی، امارات، بحرین و ایران بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵

برخی اقتصادها در ارائه گزارش‌ها با تأخیر عمل می‌کنند.
این آمار مربوط به کد کالایی HS 3102، یعنی کودهای معدنی یا شیمیایی نیتروژنی است.

اختلال گسترده در حمل‌ونقل، سوخت و بسته‌بندی مواد غذایی

تولید مدرن غذا بدون انرژی ممکن نیست. تراکتورهای دیزلی زمین را شخم می‌زنند و بسیاری از محصولات تازه در گلخانه‌های گازی رشد می‌کنند. سوخت‌های مبتنی بر نفت کشتی‌ها، هواپیماها و کامیون‌هایی را تأمین می‌کنند که غذا را در اقتصاد جهانی امروز جابه‌جا می‌کنند.

جنگ باعث فشار بر عرضه سوخت‌های لازم برای کارکرد ماشین‌آلات کشاورزی شده است؛ ماشین‌آلاتی که زمین را می‌کارند، محصولات را برداشت می‌کنند، مواد شیمیایی می‌پاشند و گیاهان را آبیاری می‌کنند.

برخی کشاورزان در آسیا به دلیل افزایش شدید هزینه‌های سوخت و کود مجبور شده‌اند کاشت برنج را به تأخیر بیندازند یا از آن صرف‌نظر کنند و پیش‌بینی می‌شود میزان محصول در کشورهایی مانند فرانسه و استرالیا کاهش یابد.

اختلال در هر دو مسیر تنگه هرمز و مسیر حمل‌ونقل دریای سرخ باعث افزایش هزینه حمل و طولانی‌تر شدن زمان انتقال غلات، دانه‌های روغنی و کودها شده است. حتی سفرهای کوتاه نیز تحت تأثیر قرار گرفته‌اند، زیرا قیمت بالای سوخت، حمل‌ونقل زمینی را گران‌تر می‌کند.

و سپس موضوع بسته‌بندی است. طبق گزارش رابوبانک، منطقه خاورمیانه حدود یک‌سوم نفتاهای تجارت جهانی را تأمین می‌کند که برای تولید بسته‌بندی‌های پلاستیکی استفاده می‌شود. تولید کاغذ و کارتن نیز انرژی‌بر است. در مالزی، کمبود رزین پلاستیکی که برای ساخت بطری‌های ۲ لیتری شیر استفاده می‌شود، باعث خالی شدن برخی قفسه‌های فروشگاه‌ها شده است. در ژاپن، کمبود جوهر باعث شد بزرگ‌ترین تولیدکننده چیپس سیب‌زمینی، بسته‌بندی محصولات خود را به سیاه و سفید تغییر دهد. این کشور ممکن است با کمبود موز نیز مواجه شود، زیرا عرضه اتیلن مورد نیاز برای رسیدن میوه کاهش یافته است.

افزایش قیمت نفت، تقاضا برای بیودیزل و دیزل تجدیدپذیر را نیز بالا برده است و همین امر باعث کاهش مواد اولیه‌ای مانند سویا و کانولا برای صنعت غذا شده است. یکی از اثرات قابل مشاهده این بحران، جهش قیمت روغن‌های گیاهی است که به بالاترین سطح خود از زمان تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ رسیده است.

پیامدها برای قیمت مواد غذایی در فروشگاه‌ها چیست؟

پیش از آغاز جنگ ایران، انتظار می‌رفت تورم مواد غذایی در جهان در سال جاری کاهش یابد. هزینه کالاهای کشاورزی همچنان پایین‌تر از اوج خود در مارس ۲۰۲۲ قرار دارد، اما اثرات این جنگ به‌تدریج در شاخص‌های رسمی قیمت‌ها در حال نمایان شدن است.

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد اعلام کرده است که هزینه جهانی مواد غذایی در آوریل به بالاترین سطح سه‌ساله رسیده است. این نهاد همچنین هشدار داده است که بسته شدن تنگه هرمز می‌تواند طی ۶ تا ۱۲ ماه آینده یک بحران بزرگ جهانی در قیمت غذا ایجاد کند.

قیمت جهانی مواد غذایی دوباره در آوریل افزایش یافت،
در حالی که جنگ در ایران همچنان جریان ورودی نهاده‌های کشاورزی را مختل می‌کند.

در ایالات متحده، داده‌های رسمی از افزایش هزینه‌های نهاده برای شرکت‌های تولید غذا و نوشیدنی حکایت دارد. در ماه آوریل، قیمت مواد غذایی در فروشگاه‌ها بیشترین رشد خود در نزدیک به چهار سال گذشته را ثبت کرد. اقتصاددانان معتقدند اثرات این جنگ فشارهای قیمتی را تا سال ۲۰۲۷ افزایش خواهد داد. در اروپا نیز پیش‌بینی می‌شود فشار بر بودجه خانوارها تا کریسمس محسوس شود و در بریتانیا بیش از چهار پنجم تولیدکنندگان مواد غذایی و نوشیدنی قصد افزایش قیمت‌ها را دارند؛ بر اساس نظرسنجی فدراسیون غذا و نوشیدنی.

پیامدهای اقتصادی محتمل چیست؟

افزایش قیمت مواد غذایی، تلاش بانک‌های مرکزی برای کنترل موج تورم پس از همه‌گیری را پیچیده‌تر کرده است. این وضعیت همچنین چالشی برای دولت‌ها به‌ویژه در اقتصادهای نوظهور ایجاد می‌کند، جایی که غذا سهم بیشتری از درآمد خانوارها نسبت به کشورهای صنعتی دارد. شرکت Capital Economics پیش‌بینی کرده است که افزایش قیمت کودهای شیمیایی بیشترین ضربه را به کشورهای کم‌درآمد وارد خواهد کرد. وضعیت امنیت غذایی ممکن است به‌ویژه شکننده شود، زیرا الگوی آب و هوایی احتمالی و بالقوه قوی ال‌نینو می‌تواند به محصول کشاورزی در بخش‌هایی از جهان آسیب برساند.

دولت‌ها از جمله چین و روسیه در بازارها مداخله کرده‌اند تا کود کافی برای کشاورزان محلی تأمین کنند. دولت ترامپ نیز اقدام به یافتن منابع پشتیبان کود برای کشاورزان آمریکایی کرده و در عین حال تعرفه‌های تجهیزات کشاورزی را کاهش داده تا هزینه‌ها را پایین بیاورد. مراکش در حال ایجاد ذخایر غلات برای تأمین نیاز شش ماه است. اتحادیه اروپا نیز در ماه مه تعرفه واردات برخی کودها را تعلیق کرده و در حال بررسی ذخیره‌سازی به‌عنوان بخشی از برنامه جامع خود برای حمایت از کشاورزان است.

چه کسانی بیشترین آسیب را می‌بینند؟

کشورهای وابسته به واردات در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین به‌طور خاص در معرض کمبود کود و افزایش هزینه نهاده‌ها قرار دارند، همان‌طور که سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در ماه مارس اعلام کرده است. در حالی که کشاورزان در کشورهای ثروتمند و با درآمد متوسط می‌توانند روی حمایت دولت‌های خود حساب کنند، نگرانی‌ها درباره وضعیت اقتصادهای فقیرتر در حال افزایش است.

دسترسی به کود برای برخی از فقیرترین کشورها ممکن است بدتر شود
سهم واردات کود از مسیر دریایی که از منطقه خلیج فارس می‌آید

بسیاری از کشورهای در حال توسعه در پرداخت بدهی‌های خود با مشکل مواجه‌اند و ظرفیت محدودی برای جذب شوک‌های جدید قیمتی دارند؛ موضوعی که توسط سازمان تجارت و توسعه سازمان ملل (UN Trade and Development) نیز هشدار داده شده است. افزایش قیمت کود احتمالاً بیشترین فشار را بر کشاورزان کم‌منبع وارد می‌کند و در نتیجه خطر کاهش برداشت محصولات و افزایش تورم غذایی در آینده را به همراه دارد.

برآورد می‌شود در صورت عدم کاهش تنش در ایران تا میانه سال، حدود ۴۵ میلیون نفر دیگر با گرسنگی حاد مواجه شوند و مجموع افراد در معرض بحران غذایی به رکوردی بی‌سابقه برسد؛ موضوعی که «برنامه جهانی غذا» (WFP) نسبت به آن هشدار داده است. این نهاد اعلام کرده است که کمک‌های غذایی در حال گیر افتادن است و افزایش بیشتر ناامنی غذایی می‌تواند برای برخی از آسیب‌پذیرترین کشورهای جهان که هم‌اکنون نیز در معرض خطر قحطی هستند، به یک فاجعه منجر شود.