سهم بهرهوری از رشد اقتصاد ایران | روند تغییرات بهرهوری عوامل تولید نشاندهنده چیست؟ | آمار رشد بهرهوری واقعی است؟
به گزارش اقتصادنیوز، وقتی در اقتصاد صحبت از بهرهروی به میان میآید متعاقب آن افزایش رشد اقتصادی و ثبات نرخ رشد آن نیز مطرح میشود. برای آن که درک بهتری از مفهوم بهرهوری و جایگاه آن در علم اقتصاد بدست آوردیم باید سری به نظریات رشد اقتصادی و پژوهشگران این حوزه بزنیم.
در 13 اکتبر سال 2025 جایزه نوبل اقتصاد به سه پژوهشگر در زمینه رشد اقتصاد اختصاص یافت. جدای از جوئل موکر که محقق تاریخ اقتصادی بوده و نقش فرهنگ را در رشد اقتصادی جوامع بررسی کرده بود، پیتر هاویت و فیلیپ آغیون رشد اقتصادی را از منظر فنی مورد پژوهش قرار داده بودند که از همینرو هر سه نفر نوبل اقتصاد را بدست آورند.
برای فهم اینکه نیل به رشد اقتصادی چگونه وابسته به بهرهوری است باید از مدل رشد اقتصادی رابرت سولو شروع کنیم. رابرت سولو در مدل خود به این نکته اشاره کرد که انباشت سرمایه فیزیکی و نیروی کار رشد اقتصادی را توضیح میدهد. با اینحال رشد با استفاده از این دو متغیر تا حدی ادامه مییابد ولی در نهایت متوقف میشود. ادامه رشد اقتصادی به بهرهوری و تکنولوژی ارتباط دارد که البته در مدل رشد سولو این امر قابل توضیح نبود. بعد از رابرت سولو، اقتصاددانی به نام پاول رومر توانست نقش بهرهوری در رشد اقتصادی را توضیح داده و پایداری و ماندگاری این متغیر را وابسته به رشد و رونق بهرهوری و تکنولوژی دانست. در نهایت نیز آغیون و هاویت نقش انگیزهها، ایدهها و مشوقها در افزایش بهرهوری و تکنولوژی را بررسی کردند.
بنابراین به عنوان نتیجه، این احتمال وجود دارد که یک کشور با اتکا به سرمایههای فیزیکی فراوان و نیروی کار بتواند به ارقام بالای رشد اقتصاد دست یابد اما ادامه این روند رشد منوط به رشد بهرهوری و تکنولوژی است.
روند رشد بهرهوری از سال 1396 تا 1403
با مقدمهای که گفته شد به سراغ آمار سازمان ملی بهرهوری از روند رشد بهرهوری عوامل تولید در اقتصاد ایران میرویم؛ آماری که به تازگی برای سال 1403 بروزرسانی شده است. دادههای این سازمان از سال 1396 موجود است. با اینحال آیا آماری که این نهاد ارائه داده واقعا بیانگر رشد بهرهوری به مفهوم اقتصادی آن است؟ در ادامه به این سوال پاسخ خواهیم داد. ابتدا به روند رشد شاخص کل عوامل تولید و رشد اقتصاد میپردازیم.
از سال 1396 تا سال 1403 در همه سالها به استثنای سالهای 1397 و 1398 رشد بهرهوری کل عوامل تولید مثبت بوده است. در سال 1399 این شاخص در بالاترین مقدار خود در بازه زمانی مورد اشاره قرار گرفته و برابر با 6.9 درصد بوده است.
در مقابل در سال 1397 برابر با منفی 5.1 درصد برآورد شده که کمترین میزان از سال 1396 محسوب میشود. رشد بهرهوری کل عوامل تولید در سال 1403 نیز برابر با 2.1 درصد بوده است. این روند مشابه روند رشد اقتصادی نیز است. به عبارتی رشد اقتصادی ایران سالهای 1396 تا 1403 در تمام سالها به جز 1397 و 1398 مثبت بوده است.
اما آیا واقعا بهرهوری موجب این رشد شده است؟
برای پاسخ به رشد نیروی کار و رشد موجودی سرمایه در این مدت نگاهی میاندازیم.
رشد نیروی کار و رشد موجودی سرمایه در این سالهای نقش اندکی در رشد اقتصادی ایفا کردهاند و بنابراین براساس اعلام و محاسبه سازمان ملی بهرهوری کشور، این رشد بهرهوری عوامل تولید بوده که منجر به رشد اقتصادی شده است. اما این نگاه بهنظر درست نیست. یا حداقل استفاده از کلمه بهرهوری در این موضوع چندان دقیق بهنظر نمیرسد. بهرهوری به معنای دقیق کلمه به معنای افزایش ارزشافزوده به ازای یک واحد نیروی کار، یک واحد سرمایه و یا ترکیبی ثابت از این دو است.
احتمالا در محاسبات صورت گرفته برای توضیحدهندگی عوامل رشد اقتصادی، هر آنچه که رشد نیروی کار و رشد سرمایه توضیح نمیداده به بهرهوری ارتباط داده شده است. به بیان سادهتر موجودی سرمایه، نیروی کار و شاخص کل عوامل تولید که بیانگر عواملی غیر از نیروی کار و سرمایه است عامل افزایش رشد اقتصادی هستند. بهرهوری نیز یکی از اجزای شاخص کل عوامل تولید است اما این شاخص به تنهایی نمایانگر بهرهوری نیست.
از همینرو اتفاقاتی مانند تحریمهای اقتصادی یا رفع آنها یا افزایش قیمت نفت یا افزایش فروش نفت بوده موجب شده تا رشد اقتصادی افزایش یابد بدون اینکه رشد سرمایهگذاری و نیروی کار تغییر قابلتوجهی را تجربه کند. به عبارتی اتفاقاتی که هیچ ربطی به بهرهوری و افزایش تکنولوژی ندارند.
با اینحال نتیجه مشخص است؛ اقتصاد ایران درحال حاضر برای رسیدن به رشد اقتصادی به سرمایهگذاری و رونق بازار کار محتاج است. در کنار اینها ورود تکنولوژی و افزایش بهرهوری نیروی کار و سرمایه نیز حائز اهمیت است. امری که نباید از چشمان سیاستگذار پنهان بماند.
ارسال نظر